PZL TS-16 Grot to mia\u0142 by\u0107 samolot szkolno-treningowy i szturmowo-bojowy o pr\u0119dko\u015bci\u00a0nadd\u017awi\u0119kowej. Samolot mia\u0142 by\u0107 przeznaczony dla Wojska Polskiego zast\u0119puj\u0105c samolot PZL TS-11 Iskra. Jednak samolotu nie zbudowano i samolot pozosta\u0142 w formie projektu.<\/p>\n\n\n\nTS-16 Grot, makieta naturalnej wielko\u015bci. 1963 rok. Zdj\u0119cie PZL Mielec<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\nTS-16 Grot, makieta naturalnej wielko\u015bci. 1963 rok. Zdj\u0119cie PZL Mielec<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Bardzo trudno jest pisa\u0107 o samolocie, kt\u00f3ry nie lata\u0142, a nawet nie\u00a0powsta\u0142 w formie prototypu. Jednak trzeba o nim napisa\u0107, gdy\u017c \u015bwiadczy\u00a0on o aspiracjach Polskiej my\u015bli tw\u00f3rczej konstruktor\u00f3w i mo\u017cliwo\u015bciach\u00a0Polskiego przemys\u0142u na prze\u0142omie 50\/60-tych lat. Co jest bardzo istotne\u00a0samolot mia\u0142 ogromne szanse sta\u0107 si\u0119 rzeczywist\u0105 maszyn\u0105 lataj\u0105c\u0105, a\u00a0nie tylko papierowymi nadziejami. Pisz\u0105c ten Rozdzia\u0142 zebrali\u015bmy wszystkie mo\u017cliwe informacje na jego temat, co poni\u017cej przedstawiamy.<\/p>\n\n\n\n
Za\u0142o\u017cenia konstrukcji.<\/p>\n\n\n\n
Z ko\u0144cem 50-lat by\u0142o pewne, \u017ce samoloty o nadd\u017awi\u0119kowej pr\u0119dko\u015bci zagoszcz\u0105 na sta\u0142e w lotnictwie wojskowym, tak\u017ce i Polskim. (Toczono w tym czasie ju\u017c rozmowy z moskalami na temat pozyskania my\u015bliwc\u00f3w MiG-19). W tym okresie loty z pr\u0119dko\u015bci\u0105 nadd\u017awi\u0119kow\u0105 uznawano, i s\u0142usznie, za niezwykle trudne i niebezpieczne. Dlatego wymaga\u0142y one szczeg\u00f3lnego treningu. Nie wyobra\u017cano sobie, aby ze szko\u0142y lotniczej wypu\u015bci\u0107 pilota, absolwenta, kt\u00f3ry nie wykona\u0142by ani jednego lotu z pr\u0119dko\u015bci\u0105 nadd\u017awi\u0119kow\u0105 i uczy\u0142 si\u0119 tej sztuki dopiero w jednostce bojowej.<\/p>\n\n\n\n
Czy nasze w\u0142adze posz\u0142y drog\u0105 wyznaczon\u0105 przez ameryka\u0144skie lotnictwo, czy by\u0142 to czysty przypadek, trudno dzisiaj dociec. Jedno jest pewne, \u017ce w USA w 1955 roku, powsta\u0142 samolot nadd\u017awi\u0119kowy szkolno-treningowy Northrop T-38 Talon, kt\u00f3ry pierwszy lot wykona\u0142 w 1959 roku, zbudowano go w oko\u0142o 900 egzemplarzach, a w 2008 roku, jeszcze nie by\u0142o plan\u00f3w, aby z niego zrezygnowa\u0107. Ma\u0142o tego, z T-38 rozwin\u0119\u0142a si\u0119 wersja my\u015bliwska F-5 w wielu odmianach. Jest nie prawdopodobne, aby Polska konstrukcja sta\u0142a si\u0119 takim gigantem, lecz na skal\u0119 lokaln\u0105 niewykluczone.<\/p>\n\n\n\n
Oko\u0142o 1958 roku, w Dow\u00f3dztwie Wojsk Lotniczych opracowano WTT na samolot szkolno-treningowy o pr\u0119dko\u015bci nadd\u017awi\u0119kowej dla uczni\u00f3w-pilot\u00f3w ostatniego roku szkolenia, kt\u00f3rzy byli ju\u017c znacznie zaawansowani w pilota\u017cu maszyn podd\u017awi\u0119kowych. Mo\u017cemy by\u0107 niemal pewni, \u017ce WTT by\u0142y wst\u0119pne, a nie ostateczne. Dlaczego? Dlatego, \u017ce zaledwie dwa lata wcze\u015bniej (1956 rok) opracowano WTT dla samolotu TS-11 Iskra, kt\u00f3ry jeszcze nie wzbi\u0142 si\u0119 w powietrze. Poniewa\u017c dla nowej konstrukcji decyduj\u0105cym wymaganiem by\u0142a pr\u0119dko\u015b\u0107 maksymalna, to w WWTT okre\u015blono j\u0105 na Ma-1,3, a przypomnijmy, \u017ce dla TS-11 wyznaczono j\u0105 na Ma-0,8.<\/p>\n\n\n\n
Co jeszcze znalaz\u0142o si\u0119 w WWTT? Na pewno rodzaj nap\u0119du. Zdecydowano si\u0119 oczywi\u015bcie na nap\u0119d Polskiej konstrukcji. Silniki stosowane w my\u015bliwcach typu Lim nie nadawa\u0142y si\u0119 z uwagi na zbyt du\u017ce przekroje poprzeczne. Prawid\u0142owym by\u0142o zastosowanie silnika opracowywanego dla samolotu TS-11. Ale aby osi\u0105gn\u0105\u0107 odpowiedni\u0105 moc nale\u017ca\u0142o wyposa\u017cy\u0107 go w dopalacz i zamontowa\u0107 dwa egzemplarze. Logiczne widzimy, \u017ce silnik dla nowego samolotu otrzyma\u0142 oznaczenie SO-2. Nawiasem pisz\u0105c silnik SO-1 by\u0142 tak\u017ce dopiero w opracowaniu. Taka filozofia zespo\u0142u nap\u0119dowego by\u0142a bardzo sp\u00f3jna. Samolot startuje bez u\u017cycia dopalaczy, a tylko u\u017cywa ich dla wykonania kr\u00f3tkiego przelotu nadd\u017awi\u0119kowego. Obni\u017ca to maksymalnie zu\u017cycie paliwa przy jednoczesnym spe\u0142nieniu podstawowego wymagania. Nie spos\u00f3b nie wspomnie\u0107, o znaczmy zmniejszeniu koszt\u00f3w B+R i przysz\u0142ej eksploatacji r\u00f3\u017cnych samolot\u00f3w na niemal identycznych silnikach.<\/p>\n\n\n\n
Dla nowej konstrukcji okre\u015blono g\u00f3rn\u0105 granic\u0119 masy ca\u0142kowitej na 5 000 kg, bo ci\u0119\u017cszy samolot wymaga\u0142by mocniejszego nap\u0119du. W WWTT okre\u015blono tak\u017ce, \u017ce samolot ma korzysta\u0107 z lotnisk gruntowych. By\u0142a tak\u017ce mowa o mo\u017cliwo\u015bciach wykonywania przez samolot pewnych element\u00f3w dzia\u0142a\u0144 bojowych.<\/p>\n\n\n\n
Prace pocz\u0105tkowe nad TS-16 Grot.<\/p>\n\n\n\n
Kto mia\u0142 opracowa\u0107 ten samolot? Jedynym biurem mog\u0105cym podo\u0142a\u0107 temu zadaniu by\u0142o biuro profesora magistra in\u017cyniera Tadeusza So\u0142tyka. Z jego zespo\u0142u w 1958 roku, wydzielono grup\u0119 konstruktor\u00f3w zlecaj\u0105c im prac\u0119 nad projektem samolotu, kt\u00f3ry oznaczono TS-16 Grot. Oczywi\u015bcie TS oznacza Tadeusz So\u0142tyk.<\/p>\n\n\n\n
Poniewa\u017c samolot mia\u0142 wykonywa\u0107 niekt\u00f3re zadania bojowe, od samego pocz\u0105tku logiczne sta\u0142 si\u0119 opracowanie dw\u00f3ch wersji, jedno- oraz dwu-miejscowej. Brak drugiego cz\u0142onka za\u0142ogi zwalnia dodatkowe miejsce i mas\u0119, kt\u00f3re mo\u017cna wykorzysta\u0107 dla zabrania wi\u0119kszego \u0142adunku uzbrojenia. Wersja jednomiejscowa otrzyma\u0142a oznaczenie TS-11 A i zosta\u0142a okre\u015blona jako my\u015bliwsko-szturmowa, natomiast wersja dwumiejscowa TS-11 B jako szkolno-treningowa. Do zada\u0144 bojowych zaliczono mo\u017cliwo\u015b\u0107 zwalczania cel\u00f3w naziemnych ruchomych i nieruchomych przy pomocy dzia\u0142ka ( dzia\u0142ek ), pocisk\u00f3w rakietowych i bomb. Do zada\u0144 szkolno-treningowych zaliczono szkolenie pilot\u00f3w ostatniego roku szko\u0142y lotniczej i trening w pilota\u017cu za\u0142\u00f3g samolot\u00f3w bojowych nadd\u017awi\u0119kowych. Poniewa\u017c wersja A i B mia\u0142y jak najmniej r\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105, dlatego przewidziano umieszczenie w wersji A wyposa\u017cenia radiowego ( i innego ) w tylnej kabinie, a w dziobie zamontowa\u0107 silniejsze uzbrojenie strzeleckie. Ma\u0142o tego, oszklenie obu wersji by\u0142oby identyczne.<\/p>\n\n\n\n
Aby zminimalizowa\u0107 ryzyko fiaska programu nale\u017ca\u0142o posi\u0142kowa\u0107 si\u0119 sprawdzonymi rozwi\u0105zaniami. Dlatego samolot musia\u0142 by\u0107 opracowany w klasycznym uk\u0142adzie. G\u00f3rnop\u0142at lub \u015bredniop\u0142at. Skrzyd\u0142a sko\u015bne, ze skosem kraw\u0119dzi natarcia oko\u0142o 40 stopni, dla uzyskania ma\u0142ego oporu przy jednocze\u015bnie wystarczaj\u0105cej sile no\u015bnej. Usterzenie w uk\u0142adzie klasycznym, tak\u017ce sko\u015bne, a poziome p\u0142ytowe. Kad\u0142ub maksymalnie w\u0105ski, a zesp\u00f3\u0142 nap\u0119dowy umieszczony w tylnej cz\u0119\u015bci kad\u0142uba. Przy projektowaniu postanowiono zastosowa\u0107 znan\u0105 od 1953 roku, tak zwan\u0105 \u201eregu\u0142\u0119 p\u00f3l\u201d. Ma ona kluczowe znaczenie dla osi\u0105gni\u0119cia pr\u0119dko\u015bci nadd\u017awi\u0119kowej przy dysponowaniu stosunkowo ma\u0142\u0105 moc\u0105 zespo\u0142u nap\u0119dowego.<\/p>\n\n\n\n
Aby zmniejszy\u0107 koszty prac B+R nale\u017ca\u0142o w maksymalnym stopniu wykorzysta\u0107 istniej\u0105ce rozwi\u0105zania i podzespo\u0142y stosowane w Polsce ewentualnie w krajach RWPG ( Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej ).<\/p>\n\n\n\n
Prace przebiega\u0142y szybko i studium TS-16 zosta\u0142o uko\u0144czono w grudniu 1959 roku i mo\u017cna by\u0142oby przyst\u0105pi\u0107 do budowy makiety naturalnej wielko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Studium TS-16 Grot.<\/p>\n\n\n\n
Skrzyd\u0142o. Otrzyma\u0142o ono bardzo nowoczesny kszta\u0142t. Jest ono dwutrapezowe. Bardzo przypomina skrzyd\u0142o znanego nam w tym czasie Ameryka\u0144skiego my\u015bliwca F-101, cho\u0107 jest od niego jeszcze nowocze\u015bniejsze, gdy\u017c ma uskok na kraw\u0119dzi natarcia. Uskok na kraw\u0119dzi natarcia spe\u0142nia identyczn\u0105 rol\u0119 jak kierownica aerodynamiczna. W skrzydle wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 przy kad\u0142ubie i cz\u0119\u015b\u0107 zewn\u0119trzn\u0105. K\u0105t natarcia 40 lub 45 stopni. Kraw\u0119d\u017a sp\u0142ywu przy kad\u0142ubie minus 10 stopni i tam umieszczono klapy. Z kolei na zewn\u0105trz skos plus 10 stopni i tam umieszczono tak\u017ce klapy. Skrzyd\u0142a nie posiadaj\u0105 lotek. Zastosowano laminarny symetryczny profil. Od uskoku na kraw\u0119dzi natarcia nosek zakrzywiony jest do do\u0142u.<\/p>\n\n\n\n
Kad\u0142ub p\u00f3\u0142skorupowy ukszta\u0142towano zgodnie z regu\u0142\u0105 p\u00f3l. Za kabin\u0105, a przed skrzyd\u0142ami umieszczono boczne chwyty powietrza do silnik\u00f3w. Zoptymalizowano je do pracy w zakresie pr\u0119dko\u015bci Ma-1. S\u0105 one nieregulowane. Ich przekr\u00f3j zbli\u017cony jest do prostok\u0105tnego, a czo\u0142o jest sko\u015bne z wysuni\u0119t\u0105 do przodu g\u00f3rn\u0105 kraw\u0119dzi\u0105. Kraw\u0119dzie s\u0105 stosunkowo ostre. Ka\u017cdy chwyt powietrza zasila jeden silnik. Silniki umieszczono w tyle kad\u0142uba obok siebie. Z uwagi na niewielkie rozmiary silnik\u00f3w kszta\u0142t kad\u0142uba w jego tylnej cz\u0119\u015bci jest maksymalnie podporz\u0105dkowany regule p\u00f3l. Dysze wylotowe silnik\u00f3w s\u0105 od siebie nieznacznie odsuni\u0119te i dodatkowo oddzielone specjalnie ukszta\u0142towan\u0105 p\u0142etw\u0105 b\u0119d\u0105c\u0105 podstaw\u0105 usterzenia pionowego. Taki uk\u0142ad dysz minimalizuje wp\u0142yw jednego strumienia gaz\u00f3w silnika na drugi. Jest to istotne z uwagi na ma\u0142y ( graniczny ) ci\u0105g silnik\u00f3w. P\u0142etwa ta stanowi tak\u017ce zasobnik ta\u015bmowego spadochronu hamuj\u0105cego.<\/p>\n\n\n\n
Usterzenie pionowe klasyczne z podzia\u0142em na ster i statecznik. Poziome p\u0142ytowe sterowane jak elewony, czyli pe\u0142ni\u0105 rol\u0119 steru wysoko\u015bci i lotek.<\/p>\n\n\n\n
Podwozie tr\u00f3jpodporowe z pojedynczymi ko\u0142ami podparte i ca\u0142kowicie chowane w kad\u0142ub. Zar\u00f3wno przednie jak i g\u0142\u00f3wne w kierunku do przodu. Podwozie g\u0142\u00f3wne by\u0142o tak skonstruowane, \u017ce w pozycji schowanej jedno ko\u0142o zachodzi\u0142o na drugie. By\u0142o to pionierskie rozwi\u0105zanie praktycznie nigdy nie powt\u00f3rzone. Pozwala ono zminimalizowa\u0107 obj\u0119to\u015b\u0107 komory podwozia g\u0142\u00f3wnego, kt\u00f3ra jest praktycznie jedna.<\/p>\n\n\n\n
Wyposa\u017cenie. W tym czasie awionika nie by\u0142a a\u017c tak bardzo rozbudowana i obejmowa\u0142a podstawowe przyrz\u0105dy pilota\u017cowo-nawigacyjne. Z urz\u0105dze\u0144 zaliczanych do nowoczesnych nale\u017cy wymieni\u0107; radio-dalmierz i celownik radiolokacyjny. Dla usprawnienia procesu szkolenia przewidziano zastosowanie symulatora uszkodze\u0144. System ten mia\u0142 by\u0107 sterowany z drugiej kabiny, a mia\u0142 zak\u0142\u00f3ca\u0107 wskazania przyrz\u0105d\u00f3w w pierwszej kabinie dla wyrobienia poprawnych nawyk\u00f3w szkolonego pilota. Jako uzbrojenie przewidziano dzia\u0142ko kal. 23 mm. Brano pod uwag\u0119 zastosowanie w\u0119z\u0142\u00f3w pod-kad\u0142ubem i pod-skrzyd\u0142ami dla przenoszenia uzbrojenia lub dodatkowych zbiornik\u00f3w paliwa. Prac w tym kierunku jednak nie podj\u0119to.<\/p>\n\n\n\n
Alternatywna konstrukcja.<\/p>\n\n\n\n
W tym czasie w biurze konstrukcyjnym WSK PZL-Mielec opracowano studium por\u00f3wnawcze samolotu PZL M-16 STN. By\u0142 to samolot w uk\u0142adzie delta, bez usterzenia poziomego. Zesp\u00f3\u0142 nap\u0119dowy podobnie jak w TS-16 z\u0142o\u017cony z dw\u00f3ch silnik\u00f3w SO-2.<\/p>\n\n\n\n
Inny nap\u0119d TS-16.<\/p>\n\n\n\n
Poniewa\u017c prace nad silnikiem SO-1, a przez to nad silnikiem SO-2 przeci\u0105ga\u0142y si\u0119 poszukiwano innego rozwi\u0105zania. Na dodatek nie znano rzeczywistych w\u0142asno\u015bci silnika SO-2. W tym czasie na uzbrojenie Wojska Polskiego trafi\u0142a partia my\u015bliwc\u00f3w MiG-19 nap\u0119dzanych dwoma silnikami RD-9 B. Trzeba przyzna\u0107, \u017ce silnik RD-9 B by\u0142 konstrukcj\u0105 dopracowan\u0105 i niezwykle udan\u0105. Ma ma\u0142\u0105 \u015brednic\u0119, jest lekki i dysponuje bardzo korzystnym stosunkiem ci\u0105gu do masy. W 50-tych latach by\u0142 podstawowym nap\u0119dem rosyjskich do\u015bwiadczalnych my\u015bliwc\u00f3w serii E-2, E-4, E-5. Konstrukcji S. Tuma\u0144skiego o ci\u0105gu 1 x 2 550 kG ( 1 x 25,5 kN ) a z dopalaniem 1 x 3 237 kG ( 1 x 32,4 kN ). Silnik sk\u0142ada si\u0119 z 10-stopniowej spr\u0119\u017carki osiowej, przy 5-stopniu upust przeciw-pompa\u017cowy, komora spalania z 10 rur \u017carowych, dwustopniowa turbina, dopalacz, trzy stopnie regulacji dyszy wylotowej. Maksymalna pr\u0119dko\u015b\u0107 obrotowa wa\u0142u wynosi 11 150 obr\/min. Zu\u017cycie paliwa przy pr\u0119dko\u015bci 1 000 km\/h i wysoko\u015bci lotu 11 000 m wynosi 0,12 kg\/(N\/h), a przy w\u0142\u0105czonym dopalaczu wynosi 0,18 kg\/(N\/h). W\u0142\u0105czenie dopalacza powoduje wzrost zu\u017cycia paliwa o oko\u0142o 50 \u2013 60 %. Silnik ten postanowiono wykorzysta\u0107 do nap\u0119du TS-16 Grot. Studium TS-16 RD ( co oznacza silnik RD-9 B ), zosta\u0142o uko\u0144czone ju\u017c w lipcu 1960 roku, przewiduj\u0105c analogicznie jak poprzednio dwie wersje. Pierwsza TS-16 RD-A jednomiejscowa my\u015bliwsko-szturmowa. Druga TS-16 RD-B dwumiejscowa szkolno-treningowa.<\/p>\n\n\n\n
Do 1963 roku, opracowano w IL kompletny projekt wst\u0119pny samolotu Grot. Do bada\u0144 tunelowych zbudowano dwa modele. Pierwszy mniejszy ze skrzyd\u0142ami metalowymi, drugi wi\u0119kszy. Przeprowadzono znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dmucha\u0144 aerodynamicznych, w tym tak\u017ce w tunelu nadd\u017awi\u0119kowym. Dla przysz\u0142ej komisji zbudowano tak\u017ce makiet\u0119 w naturalnej wielko\u015bci samolotu TS-16 RD.<\/p>\n\n\n\n
Bardzo mo\u017cliwe, \u017ce oblot prototypu m\u00f3g\u0142by nast\u0105pi\u0107 w 1965 roku, dlatego w tytule Rozdzia\u0142u umie\u015bcili\u015bmy dat\u0119 1965 rok.<\/p>\n\n\n\n
Koniec programu.<\/p>\n\n\n\n
Na prze\u0142omie 1963r.\/1964r. prace wstrzymano. Oficjalnie z powod\u00f3w ekonomicznych. Dokumentacj\u0119 samolotu Grot i jego modele zniszczono. Zesp\u00f3\u0142 profesora Tadeusza So\u0142tyka zosta\u0142 rozwi\u0105zany. On sam zosta\u0142 przeniesiony do konstruowania statk\u00f3w i automatyki okr\u0119towej. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce podstawow\u0105 przyczyn\u0105 by\u0142a niech\u0119\u0107 w\u0142adz sowieckich i cz\u0119\u015bci Polskich. Przerwanie prac nad samolotem nast\u0105pi\u0142o niezwykle szybko i zaskakuj\u0105co. \u00d3wczesne w\u0142adze Polskie niech\u0119tne by\u0142y nowej konstrukcji. Decydenci z sobie tylko wiadomych powod\u00f3w uznali, \u017ce produkcja samolot\u00f3w odrzutowych w PRL b\u0119dzie nieop\u0142acalna. Idea ta zgadza\u0142a si\u0119 z pogl\u0105dami na rozw\u00f3j Polskiego przemys\u0142u lotniczego, prezentowanymi przez towarzyszy rosyjskich. Na czele koalicji przeciwko Polskiej konstrukcji by\u0142 prawdopodobnie genera\u0142 Wojciech Jaruzelski, kt\u00f3ry w 1962 roku, zosta\u0142 Wiceministrem Obrony Narodowej. Ministrem Obrony Narodowej w latach 1956r.-1968r. by\u0142 Marian Spychalski i to on uruchomi\u0142 programy TS-11 i TS-16.<\/p>\n\n\n\n
To cud, \u017ce w tym czasie nie zlikwidowano programu TS-11 Iskra, kt\u00f3ry tak\u017ce w tym czasie by\u0142 na pocz\u0105tku swojej drogi. Z pocz\u0105tkiem sierpnia 1961 roku, na prototypie TS-11-03 Iskra piloci J\u00f3zef Manet i Andrzej Ab\u0142amowicz polecieli do Moskwy, gdzie na lotnisku Akademii Lotniczej w Monino przeprowadzono pr\u00f3by por\u00f3wnawcze z sowieckim Jak-30 nb 90 i czechos\u0142owackim L-29 Delfin nb 0003. Polski TS-11 wypad\u0142 najkorzystniej. Jednak Kreml zdecydowa\u0142, \u017ce standardowym samolotem dla pa\u0144stw UW b\u0119dzie L-29. Tylko w Polsce uda\u0142o si\u0119 wprowadzi\u0107 do s\u0142u\u017cby TS-11.<\/p>\n\n\n\n
Ma\u0142o tego, w uznaniu zas\u0142ug zwi\u0105zanych z opracowaniem samolotu TS-11 Iskra doc. mgr in\u017c. Tadeusz So\u0142tyk otrzyma\u0142 Nagrod\u0119 Ministra Obrony Narodowej. Natomiast w konkursie gazety \u201e\u017bycie Warszawy\u201d za 1962 rok, ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 konstruktorski otrzyma\u0142 tytu\u0142 Mistrza Techniki.<\/p>\n\n\n\n
Czy samolot TS-16 Grot m\u00f3g\u0142 osi\u0105gn\u0105\u0107 sukces? Odpowied\u017a mo\u017cna uzyska\u0107 poprzez por\u00f3wnanie tej konstrukcji z podobnymi maszynami. Bardzo zbli\u017cony do projektowanego TS-16 Grot jest jankeski Northrop T-38. Zbudowany tak\u017ce w uk\u0142adzie klasycznym z zastosowaniem regu\u0142y p\u00f3l. Ma on tak\u017ce zesp\u00f3\u0142 nap\u0119dowy z\u0142o\u017cony z dw\u00f3ch silnik\u00f3w. Maj\u0105 one \u0142\u0105czny ci\u0105g r\u00f3wny 34,96 kN, czyli o 4,96 kN wi\u0119kszy od ci\u0105gu dw\u00f3ch silnik\u00f3w SO-2. Silniki General Electric J85-GE-5 s\u0105 wi\u0119ksze i ci\u0119\u017csze od silnik\u00f3w SO-2. Masa w\u0142asna T-38 jest wi\u0119ksza o oko\u0142o 300 kg, a masa startowa o oko\u0142o 500 kg. T-38 jest tak\u017ce gabarytowo wi\u0119kszy od TS-16 Grot. D\u0142u\u017cszy o ponad metr ( 1,13 m ), szerszy o 0,70 m i o kilka centymetr\u00f3w wy\u017cszy. Wobec tych fakt\u00f3w bardzo mo\u017cliwe jest, \u017ce samolot TS-16 osi\u0105gn\u0105\u0142by zak\u0142adane parametry, a g\u0142\u00f3wnie pr\u0119dko\u015b\u0107 maksymaln\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Konstrukcja PZL TS-16 Grot.<\/p>\n\n\n\n
Jednomiejscowy ( my\u015bliwsko-szturmowy ), dwumiejscowy ( szkolno-treningowy ) samolot o pr\u0119dko\u015bci nadd\u017awi\u0119kowej, wolnono\u015bny grzbietop\u0142at o klasycznym uk\u0142adzie. Zbudowany zgodnie z regu\u0142\u0105 p\u00f3l. Ca\u0142kowicie metalowy. Podstawowym materia\u0142em by\u0142y stopy aluminium.<\/p>\n\n\n\n
Skrzyd\u0142a sko\u015bne o obrysie dwutrapezowym. Skos kraw\u0119dzi natarcia wynosi 45 stopni. Wyposa\u017cono je w uskok na kraw\u0119dzi natarcia. Kraw\u0119d\u017a sp\u0142ywu przy kad\u0142ubie minus 10 stopni i tam umieszczono klapy. Z kolei na zewn\u0105trz skos plus 10 stopni i tam umieszczono tak\u017ce klapy. Czyli klapy umieszczono na ca\u0142ej kraw\u0119dzi sp\u0142ywu, a wylane s\u0105 15 stopni do startu i 60 stopni do l\u0105dowania. Konstrukcja klap zwyk\u0142a, wysklepiaj\u0105ca i s\u0105 tr\u00f3jdzielne. Nap\u0119d klap hydrauliczny. Skrzyd\u0142o otrzyma\u0142o profil szybko\u015bciowy laminarny symetryczny. Od uskoku na kraw\u0119dzi natarcia nosek zakrzywiony jest do do\u0142u. Konstrukcja skrzyd\u0142a jednod\u017awigarowa z d\u017awigarem pomocniczym sko\u015bnym, z wr\u0119gami i pod\u0142u\u017cnicami. Mimo nowoczesnego obrysu i profilu konstrukcja skrzyd\u0142a jest tradycyjna. Pokrycie frezowane. Wn\u0119trze skrzyd\u0142a wykorzystano jako integralny zbiornik paliwa.<\/p>\n\n\n\n
Kad\u0142ub p\u00f3\u0142skorupowy, wr\u0119gowo-pod\u0142u\u017cnicowy. Pokrycie pracuj\u0105ce o r\u00f3\u017cnej grubo\u015bci. W przedniej cz\u0119\u015bci umieszczono wyposa\u017cenie awioniczne, komora podwozia przedniego i uzbrojenie lufowe. Kabina za\u0142ogi w uk\u0142adzie tandem. Wentylowana i klimatyzowana. Klapy hamulc\u00f3w aerodynamicznych umieszczono w TS-16 na stateczniku pionowym, a w TS-16 RD na kad\u0142ubie poni\u017cej statecznika pionowego, a nad usterzeniem poziomym. Spadochron hamuj\u0105cy pocz\u0105tkowo planowano umie\u015bci\u0107 w spodzie kad\u0142uba pod specjalna klap\u0105 podobnie jak w pierwszych wersjach Su-7, nast\u0119pnie w zasobniku pomi\u0119dzy dyszami wylotowymi silnik\u00f3w. W TS-16 RD spadochron umieszczono w zasobniku u podstawy usterzenia pionowego, podobnie jak w Lim-6 bis.<\/p>\n\n\n\n
Usterzenie pionowe klasyczne z podzia\u0142em na ster i statecznik. Usterzenie poziome p\u0142ytowe, symetryczne, wolnono\u015bne, o konstrukcji przek\u0142adkowej, wzajemnie zamienne. Pe\u0142ni\u0105 rol\u0119 steru wysoko\u015bci i lotek, czyli s\u0105 to ster-lotki, inaczej elewony.<\/p>\n\n\n\n
Podwozie tr\u00f3jpodporowe z pojedynczymi ko\u0142ami podparte i ca\u0142kowicie chowane w kad\u0142ub. Zar\u00f3wno przednie jak i g\u0142\u00f3wne w kierunku do przodu. Amortyzatory olejowo-gazowe. Podwozie g\u0142\u00f3wne by\u0142o tak skonstruowane, \u017ce w pozycji schowanej jedno ko\u0142o zachodzi\u0142o na drugie. By\u0142o to pionierskie rozwi\u0105zanie praktycznie nigdy nie powt\u00f3rzone. Pozwala ono zminimalizowa\u0107 obj\u0119to\u015b\u0107 komory podwozia g\u0142\u00f3wnego, kt\u00f3ra jest praktycznie jedna.<\/p>\n\n\n\n
Samolot mia\u0142 by\u0107 nap\u0119dzany dwoma silnikami SO-2, b\u0119d\u0105cymi silnikami SO-1 wyposa\u017conymi w dopalacz. Przewidywany ci\u0105g wynosi\u0142 2 x 9,8 kN ( 2 x 1 000 kG ), a z dopalaniem 2 x 14,7 kN ( 2 x 1 500 kG ). Jak pokaza\u0142y nast\u0119pne lata parametry te by\u0142y jak najbardziej do spe\u0142nienia.<\/p>\n\n\n\n
Silnik SO-2 by\u0142 opracowywany w IL na bzie silnika SO-1, kt\u00f3ry zosta\u0142 zamontowany na prototypie TS-11-03 i pierwszy lot z nim wykona\u0142 w dniu 28.04.1964r. W dalszej kolejno\u015bci pracuj\u0105c nad silnikiem SO-2 zwracano uwag\u0119 nie tyle na jego maksymalny ci\u0105g z dopalaniem, co na niezawodno\u015b\u0107 uk\u0142adu dopalania. Jednostkowe zu\u017cycie paliwa nie by\u0142o kryterium ostrym, gdy\u017c loty na tego typu samolotach s\u0105 przewa\u017cnie kr\u00f3tkotrwa\u0142e. Silnik SO-2 mia\u0142 zachowa\u0107 wszystkie walory silnika SO-1; trwa\u0142o\u015b\u0107 konstrukcji, prostota konstrukcji, temperatura przed turbin\u0105 poni\u017cej 1 110 K, aby nie stosowa\u0107 ch\u0142odzenia \u0142opatek turbiny, mo\u017cliwo\u015b\u0107 nieograniczonego lotu odwr\u00f3conego ( na plecach ). Silnik SO-2 sk\u0142ada si\u0119 ze; Spr\u0119\u017carki osiowej 7-stopniowej ( o wydatku powietrza 18 kg\/s ) wirnik i korpus z zespo\u0142em kierownic. Pier\u015bcieniowa komora spalania z odparowaniem paliwa. Rur\u0119 \u017carow\u0105 i os\u0142on\u0119 wykonano ze stopu niklowo-chromowego. Komora ma 24 odparowywacze, kt\u00f3re zasilane s\u0105 przez 12 podw\u00f3jnych strumieniowych wtryskiwaczy roboczych, 6 wtryskiwaczy rozruchowych, 2 \u015bwiece wysokiej energii. Zesp\u00f3\u0142 turbinowy 1-stopniowy sk\u0142ada si\u0119 z wirnika, zespo\u0142u kierownic, przegrody oraz os\u0142ony turbiny. Turbina konstrukcji reakcyjnej. Temperatura w rejonie turbiny dla silnika SO-1 w warunkach startowych wynosi maksymalnie 973 K. Za zespo\u0142em turbinowym umieszczono dopalacz z zespo\u0142em wtryskiwaczy. Dysza wylotowa regulowana (?).<\/p>\n\n\n\n
Uk\u0142ad smarowania silnika sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch obwod\u00f3w; pierwszy \u2013 smaruje przednie \u0142o\u017cysko p\u0119dni i nap\u0119d agregat\u00f3w, drugi \u2013 smaruje \u015brodkowe i tylne \u0142o\u017cysko p\u0119dni i jest uk\u0142adem otwartym z utrat\u0105 oleju.<\/p>\n\n\n\n
Rozruch silnika jest elektryczny przy pomocy pr\u0105dorozrusznika zasilanego z lotniskowego \u017ar\u00f3d\u0142a zasilania lub akumulatora pok\u0142adowego.<\/p>\n\n\n\n
Silnik wyposa\u017cono w dwuobwodow\u0105 instalacj\u0119 przeciwpo\u017carow\u0105. Jeden obw\u00f3d zasilany gazem neutralnym gasi rejon gor\u0105cej strefy silnika, drugi s\u0142u\u017cy do gaszenia agregat\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Samolot wyposa\u017cono w jeden silnik RD-9 B konstrukcji S. Tuma\u0144skiego o ci\u0105gu 1 x 2 550 kG ( 1 x 25,48 kN ) a z dopalaniem 1 x 3 237 kG ( 1 x 32,4 kN ). Silnik sk\u0142ada si\u0119 z 10-stopniowej spr\u0119\u017carki osiowej, przy 5-stopniu upust przeciwpompa\u017cowy, komora spalania z 10 rur \u017carowych, dwustopniowa turbina, dopalacz, trzy stopnie regulacji dyszy wylotowej. Maksymalna pr\u0119dko\u015b\u0107 obrotowa wa\u0142u wynosi 11 150 obr\/min. Zu\u017cycie paliwa przy pr\u0119dko\u015bci 1 000 km\/h i wysoko\u015bci lotu 11 000 m wynosi 0,12 kg\/(N\/h), a przy w\u0142\u0105czonym dopalaczu wynosi 0,18 kg\/(N\/h). W\u0142\u0105czenie dopalacza powoduje wzrost zu\u017cycia paliwa o oko\u0142o 50 \u2013 60 %.<\/p>\n\n\n\n
Paliwo umieszczono w kad\u0142ubie i w skrzyd\u0142ach. Dla poprawienia sprawno\u015bci silnika przewidywano podgrzewanie paliwa przed podaniem do wtryskiwaczy.<\/p>\n\n\n\n
Wyposa\u017cenie.<\/p>\n\n\n\n
Radiostacja UKF R-800, automatyczny radiokompas ARK-5, sygnalizator przelotu nad radiolatarni\u0105 MRP-48, radiowysoko\u015bciomierz RW-2, busola \u017cyromagnetyczna GIK-7, radio-dalmierz SRD-1, telefon pok\u0142adowy.<\/p>\n\n\n\n
Wersja TS-16 B ( szkolno-treningowa ). Dla usprawnienia procesu szkolenia przewidziano zastosowanie symulatora uszkodze\u0144. System ten mia\u0142 by\u0107 sterowany z drugiej kabiny, a mia\u0142 zak\u0142\u00f3ca\u0107 wskazania przyrz\u0105d\u00f3w w pierwszej kabinie dla wyrobienia poprawnych nawyk\u00f3w szkolonego pilota.<\/p>\n\n\n\n
Uzbrojenie: Wersja TS-16 A \u2013 dwa dzia\u0142ka NR-23 kal. 23 mm. Wersja TS-16 B \u2013 jedno dzia\u0142ko NR-23 kal. 23 mm. Ponadto 1 foto karabin S-1 dla rejestracji wynik\u00f3w szkolnego strzelania.<\/p>\n\n\n\n
Brano pod uwag\u0119 zastosowanie w\u0119z\u0142\u00f3w pod-kad\u0142ubowych i pod-skrzyd\u0142owych dla przenoszenia uzbrojenia lub dodatkowych zbiornik\u00f3w paliwa. W uzbrojeniu podwieszanym przewidywano npr, kpr na podczerwie\u0144, bomby, zasobniki artyleryjskie. Prac w tym kierunku jednak nie podj\u0119to.<\/p>\n\n\n\n
Dane T-T TS-16 Grot:<\/p>\n\n\n\nOpracowa\u0142 Karol Placha Hetman<\/figcaption><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Mielec 2008-09-20 Historia TS-16 Grot. 198b Rozdzia\u0142 1965 rok. PZL TS-16 Grot. PZL TS-16 Grot to mia\u0142 by\u0107 samolot szkolno-treningowy i szturmowo-bojowy o pr\u0119dko\u015bci\u00a0nadd\u017awi\u0119kowej. Samolot mia\u0142 by\u0107 przeznaczony dla Wojska Polskiego zast\u0119puj\u0105c samolot PZL TS-11 Iskra. Jednak samolotu nie zbudowano i samolot pozosta\u0142 w formie projektu. Bardzo trudno jest pisa\u0107 o samolocie, kt\u00f3ry nie lata\u0142, […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":7806,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[],"class_list":["post-7805","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-samoloty"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7805","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7805"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7805\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7809,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7805\/revisions\/7809"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7806"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7805"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7805"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7805"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"\"](\"https:\/\/polot.net\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/TS-16-Grot-makieta-naturalnej-wielkosci.-1963-rok.-Zdjecie-PZL-Mielec01-1024x546.png\")
![\"\"](\"https:\/\/polot.net\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/TS-16-Grot-makieta-naturalnej-wielkosci.-1963-rok.-Zdjecie-PZL-Mielec02-1024x585.png\")
![\"\"](\"https:\/\/polot.net\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/Zrzut-ekranu-2026-01-10-o-17.03.23.png\")