![\"\"](\"https:\/\/polot.net\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/PZL-37-Los-nb-803N.-2025-rok.-Zdjecie-Karol-Placha-Hetman01-1024x621.png\")
![\"\"](\"https:\/\/polot.net\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Model-PZL-37-B-Los.-2016-rok.-Zdjecie-Karol-Placha-Hetman1-1024x678.png\")
![\"\"](\"https:\/\/polot.net\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Model-PZL-37-B-Los.-2016-rok.-Zdjecie-Karol-Placha-Hetman2.png\")
Mielec 2012-11-01<\/p>\n\n\n\n
W historii Polskiego Lotnictwa by\u0142o kilka fantastycznych konstrukcji, kt\u00f3re wzbudza\u0142y ogromne zainteresowanie za granic\u0105. Rozwi\u0105zania konstrukcyjne w nich zastosowane, niejednokrotnie wyznacza\u0142y standardy. Obecnie (2012 rok) trudno w to uwierzy\u0107. Jednym z takich samolot\u00f3w by\u0142 PZL-37 \u0141o\u015b. PZL-37 \u0141o\u015b jest doskona\u0142ym przyk\u0142adem zdolno\u015bci Polskich konstruktor\u00f3w i biur projektowych do tworzenia nowoczesnych i nowatorskich konstrukcji. Zaskakuj\u0105cych \u0142atwo\u015bci\u0105 pilota\u017cu. Prostot\u0105 obs\u0142ugi technicznej. Odporno\u015bci\u0105 na sytuacje ekstremalne. Niestety, atak germa\u0144c\u00f3w w dniu 1 wrze\u015bnia 1939 roku, razem z bra\u0107mi moskalami sprawi\u0142, i\u017c samolot PZL-37 \u0141o\u015b podzieli\u0142 los wielu Polskich konstrukcji, przedwcze\u015bnie ko\u0144cz\u0105c \u015bwietnie zapowiadaj\u0105c\u0105 si\u0119 karier\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Dlaczego podj\u0119to si\u0119 budowy PZL-37 \u0141o\u015b?<\/p>\n\n\n\n
Polskie Lotnictwo Bombowe z pocz\u0105tkiem 30-lat XX wieku, opiera\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na przestarza\u0142ych konstrukcjach typu Fokker F.VII 3m, produkowanych na licencji holenderskiej. By\u0142y to pierwotnie samoloty pasa\u017cerskie, przystosowane jedynie do dzia\u0142a\u0144 bombowych. Dramatycznie brakowa\u0142o konstrukcji typowego samolotu bombowego. Samolotu zaprojektowanego i wykonanego w Polsce, a jednocze\u015bnie nowoczesnego. Na tym tle powsta\u0142 PZL-37 \u0141o\u015b. Trzeba tak\u017ce pami\u0119ta\u0107, i\u017c PZL-37 \u0141o\u015b nie by\u0142 jedynym projektem \u015bredniego bombowca. Konkurencyjnymi projektami dla samolotu \u0141o\u015b by\u0142y; LWS-6 \u017bubr oraz Lublin R-XXB. Powa\u017cnie rozwa\u017cano tak\u017ce zakupu licencji na samolot Lockheed L-10A Electra, celem adaptacji na wersj\u0119 bombow\u0105. Kilka projekt\u00f3w wst\u0119pnych trafi\u0142o przed Rad\u0119 Konstrukcyjn\u0105 PZL. Rada z przedstawionych projekt\u00f3w pozytywnie zaopiniowa\u0142a projekt in\u017cyniera Jerzego D\u0105browskiego i zleci\u0142a mu dalsze prace (projekt wst\u0119pny wymiarowy i makiety w skali naturalnej).<\/p>\n\n\n\n
Koncepcja i konstrukcja PZL-37 \u0141o\u015b.<\/p>\n\n\n\n
Koncepcja samolotu zosta\u0142a opracowana przez Departament Aeronautyki. To ten organ wyda\u0142 wst\u0119pne Wytyczne Taktyczno Techniczne. Konstruktorem wiod\u0105cym zosta\u0142 in\u017cynier Jerzy D\u0105browski. Jego zast\u0119pc\u0105 i praw\u0105 r\u0119k\u0105, by\u0142 in\u017cynier Piotr Kubicki. Konstruktorem p\u0142ata zosta\u0142 Franciszek Misztal. Prace nad samolotem rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 jesieni\u0105 1934 roku. Projekt ten oznaczono jako P-37\/34. Dla konstruktor\u00f3w nie bez znaczenia by\u0142 wgl\u0105d w zagraniczne osi\u0105gni\u0119cia, w tym w konstrukcje opracowywane w USA i osi\u0105gaj\u0105ce w\u00f3wczas przy dwusilnikowym zespole nap\u0119dowym pr\u0119dko\u015bci ponad 350 km\/h.<\/p>\n\n\n\n
Celem by\u0142o opracowanie \u015bredniego samolotu bombowego, dor\u00f3wnuj\u0105cego pr\u0119dko\u015bci\u0105 samolotom my\u015bliwskim. Baz\u0105 by\u0142y mo\u017cliwe do wykorzystania silniki. Wa\u017cnym czynnikiem by\u0142 tak\u017ce mo\u017cliwie du\u017cy ud\u017awig, zapewniaj\u0105cy skuteczne przenoszenie \u0142adunku bomb. In\u017cynier Jerzy D\u0105browski w swoim projekcie wykorzysta\u0142 skrzyd\u0142o z klapami, kt\u00f3re zwi\u0119kszaj\u0105 si\u0142\u0119 no\u015bn\u0105 podczas startu i l\u0105dowania. Zastosowano chowane podwozie. Silniki otrzyma\u0142y spr\u0119\u017carki zwi\u0119kszaj\u0105ce moc na wy\u017cszych pu\u0142apach. \u015amig\u0142a otrzyma\u0142y zmienny skos natarcia. Sam kad\u0142ub otrzyma\u0142 kszta\u0142t zbli\u017cony do profilu skrzyd\u0142a, dzi\u0119ki czemu nie tylko stawia\u0142 mniejszy op\u00f3r aerodynamiczny, ale tak\u017ce uczestniczy\u0142 w wytwarzaniu si\u0142y no\u015bnej (mo\u017ce ona wynosi\u0107 nawet 15 %). Zak\u0142adano konstrukcj\u0119 wolnono\u015bnego \u015bredniop\u0142ata, ca\u0142kowicie metalowego, o starannym kszta\u0142cie aerodynamicznym i funkcjonalnym zaplanowaniu rozk\u0142adu kad\u0142uba. Zastosowano nowoczesn\u0105 konstrukcj\u0119 p\u00f3\u0142skorupow\u0105. W za\u0142o\u017ceniu bombowiec mia\u0142 osi\u0105ga\u0107 pr\u0119dko\u015b\u0107 400 km\/h, czyli mia\u0142 by\u0107 szybszy ni\u017c wszystkie \u00f3wczesne my\u015bliwce. Zasi\u0119g mia\u0142 wynosi\u0107 3 000 km. Ud\u017awig bomb 2 000 \u2013 2 500 kg. Jako uzbrojenie obronne przewidywano 2 karabiny maszynowe z przodu i 1 dzia\u0142ko kal 20 mm na grzbiecie.<\/p>\n\n\n\n
Profil laminarny.<\/p>\n\n\n\n
In\u017cynier Jerzy D\u0105browski w swoim projekcie wykorzysta\u0142 skrzyd\u0142o o profilu op\u0142ywu laminarnego. Taki profil stawia mniejszy op\u00f3r aerodynamiczny ni\u017c profil o op\u0142ywie klasycznym. Laminarny profil skrzyd\u0142a powsta\u0142 cz\u0119\u015bciowo z przypadku. Z za\u0142o\u017cenia samolot mia\u0142 mie\u0107 komory bombowe nie tylko w kad\u0142ubie, ale tak\u017ce w skrzyd\u0142ach. Konstrukcja skrzyd\u0142a pozwala\u0142a na zastosowanie chowanego podwozia, kt\u00f3re mie\u015bci\u0142o si\u0119 za silnikami. Komory bombowe w skrzyd\u0142ach mia\u0142y pomie\u015bci\u0107 standardowo u\u017cywane bomby wagomiaru 110 kg. In\u017cynier Franciszek Misztal rozpocz\u0105\u0142 od profilu skrzyd\u0142a oznaczonego JD12. Jednak szybko okaza\u0142o si\u0119, i\u017c przy wybranym obrysie i wymiarach skrzyde\u0142, bomby nie zmieszcz\u0105 si\u0119 w nich. Dlatego konstruktor zwi\u0119kszy\u0142 jego grubo\u015b\u0107 wzgl\u0119dn\u0105 z 12 % do 14 % i przesun\u0105\u0142 maksymalna grubo\u015b\u0107 z oko\u0142o 30 % do ponad 40 % ci\u0119ciwy. Testy w tunelu Instytutu Aerodynamicznego wykaza\u0142y znaczne zmniejszenie wsp\u00f3\u0142czynnika oporu Cx przy jego sta\u0142ej warto\u015bci w zakresie zmian k\u0105ta natarcia od -4 do 5 stopni, podczas gdy przy klasycznych profilach warto\u015b\u0107 minimalna Cx odnosi\u0142a si\u0119 tylko do najkorzystniejszego k\u0105ta natarcia. Ten fakt zaskoczy\u0142 wszystkich. Oznacza to, \u017ce mimo mniejszej si\u0142y no\u015bnej takiego profilu, zachowuje on t\u0119 si\u0142\u0119 w wi\u0119kszej skali k\u0105t\u00f3w natarcia. Doskonale nadaje si\u0119 do szybkich samolot\u00f3w bojowych. Profil ten sta\u0142 si\u0119 popularny w\u015br\u00f3d Polskich konstrukcji lotniczych i zastosowany zosta\u0142 na przyk\u0142ad w samolotach; Jastrz\u0105b, Sum, Wilk, Mi\u015b.<\/p>\n\n\n\n
Dalsze decyzje i prace.<\/p>\n\n\n\n
W pa\u017adzierniku 1934 roku, PZL (Pa\u0144stwowe Zak\u0142ady Lotnicze) otrzyma\u0142a zgod\u0119 na budow\u0119 prototypu, z zaleceniem dalszego rozwijania. Program otrzyma\u0142 finansowanie. Od razu zam\u00f3wiono seri\u0119 informacyjn\u0105 w liczbie 10 egzemplarzy. Produkcj\u0119 wspomnianych 11 maszyn miano rozpocz\u0105\u0107 w nowo budowanych zak\u0142adach PZL \u2013 WP-1 na Paluchu, przy lotnisku Ok\u0119cie. Nowa fabryka by\u0142a gotowa jesieni\u0105 1934 roku. Wytw\u00f3rnia PZL przenios\u0142a si\u0119 tam na prze\u0142omie 1934-1935. W grudniu 1934 roku, wydano zgod\u0119 na wykonanie makiety kad\u0142uba wielko\u015bci naturalnej. Makieta zosta\u0142a zaakceptowana w kwietniu 1935 roku, po czym potwierdzono zam\u00f3wienie na prototyp (do pr\u00f3b wytrzyma\u0142o\u015bciowych) oraz opcj\u0119 na zakup 10 egzemplarzy. Jednocze\u015bnie Instytut Techniczny Lotnictwa przyst\u0105pi\u0142 do opracowania pe\u0142nej specyfikacji technicznej typu na podstawie wytycznych Departamentu Aeronautyki, obejmuj\u0105cej szczeg\u00f3\u0142y uzbrojenia, wyposa\u017cenia bojowego i osprz\u0119tu pomocniczego.<\/p>\n\n\n\n
W zwi\u0105zku z przewidywan\u0105 du\u017c\u0105 pr\u0119dko\u015bci\u0105 samolotu, zalecono ograniczenie uzbrojenia do pojedynczych karabin\u00f3w maszynowych na wszystkich stanowiskach. Z takim uzbrojeniem PZL-37 mia\u0142 rozwija\u0107 pr\u0119dko\u015b\u0107 oko\u0142o 400 km\/h, a wi\u0119c wy\u017csz\u0105 ni\u017c b\u0119d\u0105ce na wyposa\u017ceniu my\u015bliwiec P.11c. Trzeba wspomnie\u0107, i\u017c w tym czasie \u015bciera\u0142y si\u0119 dwa pogl\u0105dy na walk\u0119 obronn\u0105 bombowc\u00f3w. Albo zastosowa\u0107 du\u017c\u0105 si\u0142\u0119 ognia karabin\u00f3w maszynowych, przeciw atakuj\u0105cym my\u015bliwcom, albo unika\u0107 walki, maj\u0105c przewag\u0119 pr\u0119dko\u015bci. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce ka\u017cdy dodatkowy karabin maszynowy i amunicja do niego to dodatkowe kilogramy. Uzbrojenie samolotu stanowi\u0142y trzy ruchome karabiny maszynowe wz. 37 kal. 7.9 mm lub karabiny Vickers F kal. 7.69 mm, obs\u0142ugiwane przez cz\u0142onk\u00f3w za\u0142ogi. Samolot by\u0142 w stanie przenie\u015b\u0107 do 2 242 kg bomb w komorach, w kad\u0142ubie i skrzyd\u0142ach, co by\u0142o bardzo dobrym wynikiem, w owym czasie bezkonkurencyjnym.<\/p>\n\n\n\n
PZL 37\/I \u0141o\u015b – pierwszy prototyp.<\/p>\n\n\n\n
Budow\u0119 samolotu rozpocz\u0119to na Wydziale Prototyp\u00f3w PZL jesieni\u0105 1935 roku. Samolot o numerze fabrycznym 0001 mia\u0142 by\u0107 przeznaczony do pr\u00f3b statycznych, lecz jest bardzo prawdopodobne, \u017ce numer ten otrzyma\u0142a wykonana ju\u017c makieta. Faktem jest, i\u017c z braku dostatecznych funduszy liczba zam\u00f3wionych prototyp\u00f3w ulega\u0142a zmianie.<\/p>\n\n\n\n
Samolot numer fabrycznym 0002\u00a0by\u0142 prototypem lotnym. Nadano mu w\u00f3wczas tak\u017ce nazw\u0119 \u0141o\u015b, a numer wojskowy to \u201d72\u201d. W egzemplarzu zastosowano mechaniczny system chowania podwozia i wysuwania klap. Aby schowa\u0107 lub wysun\u0105\u0107 podwozie radiotelegrafista wykonywa\u0142 200 obrot\u00f3w korbk\u0105.\u00a0 Docelowo zastosowano system hydrauliczny.<\/p>\n\n\n\n
W styczniu 1936 roku, w budowanym prototypie wykryto b\u0142\u0119dy konstrukcyjne w uk\u0142adzie sterowania oraz w podwoziu, co zwolni\u0142o prace. Kolejnym problemem okaza\u0142o si\u0119 odkszta\u0142cenie poszycia. Przyczyn\u0105 by\u0142a zbyt rzadko przynitowana pod\u0142oga kabiny, wykonana z blachy o grubo\u015bci 2,5 mm, kt\u00f3ra stanowi\u0142a tak\u017ce element si\u0142owy. Usterki usuni\u0119to w ci\u0105gu dw\u00f3ch miesi\u0119cy i kwietniu 1936 roku, samolot nr 0002 by\u0142 gotowy.<\/p>\n\n\n\n
Wiosn\u0105 1936 roku, w Instytucie Bada\u0144 Techniczno \u2013 Lotniczych prowadzono r\u00f3\u017cne pr\u00f3by. W ich wyniku pojawi\u0142y si\u0119 zastrze\u017cenia w temacie uruchamiania i sterowania silnikami oraz wzmocnienia konstrukcji wewn\u0119trznej skrzyde\u0142 (pasy d\u017awigar\u00f3w). Dlatego samolot nr 0002 zawr\u00f3cono do hali. Usterki poprawiono do ko\u0144ca maja 1936 roku. (Inne \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 koniec wrze\u015bnia 1936 roku). Warto wspomnie\u0107, i\u017c w okresie budowy pierwszego prototypu lotnego, w stosunku do pierwotnego projektu dokonano ponad 600 poprawek, co jest rzecz\u0105 zupe\u0142nie normaln\u0105. Pami\u0119tajmy, \u017ce by\u0142a to konstrukcja wysoce nowatorska.<\/p>\n\n\n\n
Pierwszy lotny prototyp PZL-37\/I nr 0002 zosta\u0142 uko\u0144czony w maju 1936 roku. Do lotu by\u0142 gotowy we wrze\u015bniu 1936 roku. Pierwszy lot prototypu nr 0002 zaplanowano na dzie\u0144 22 pa\u017adziernika 1936 roku. Jednak w tym dniu odm\u00f3wi\u0142 pracy jeden z silnik\u00f3w Bristol X. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce przez otw\u00f3r do wkr\u0119cania \u015bwiecy zap\u0142onowej wrzucono metalowy bolec. Nie uda\u0142o si\u0119 wyja\u015bni\u0107 sprawy; czy by\u0142 to sabota\u017c, czy przypadek. Problemy z silnikami powt\u00f3rzy\u0142y si\u0119 jeszcze raz. Jeszcze przed pierwszym lotem, w grudniu 1936 roku, wymieniono silniki Bristol Pegasus X, na nowsze Bristol Pegasus XII.<\/p>\n\n\n\n
W literaturze mo\u017cna spotka\u0107 informacj\u0119, i\u017c pierwszy lot wykonano ju\u017c w czerwcu 1936 roku, co jest mo\u017cliwe, ale ma\u0142o prawdopodobne. Mo\u017cliwe, bo samolot zacz\u0119to sk\u0142ada\u0107 od jesieni 1935 roku i silniki Bristol Pegasus X by\u0142y ju\u017c dost\u0119pne. Jednak nale\u017cy s\u0105dzi\u0107, \u017ce podawany termin by\u0142 planem pierwszego lotu i w celach reklamowych ju\u017c by\u0142 rozpowszechniany.<\/p>\n\n\n\n
Prototyp PZL-37\/I wyr\u00f3\u017cnia; Podwozie g\u0142\u00f3wne z pojedynczymi ko\u0142ami na podw\u00f3jnych goleniach. Pojedyncze usterzenie pionowe. Brak ko\u0142pak\u00f3w na \u015bmig\u0142ach. Samolot mia\u0142 w oszklonym dziobie sond\u0119 pomiarow\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Pierwszy lot wykonano w dniu 13 grudnia 1936 roku. Pilotem by\u0142 Jerzy Widawski. Lot przebieg bez wi\u0119kszych uwag, cho\u0107 zaobserwowano lekkie drgania cz\u0119\u015bci ogonowej. Podczas lotu nie wci\u0105gano podwozia. W kolejnych lotach drgania si\u0119 powtarza\u0142y. W ich efekcie p\u0119k\u0142a rama \u0142o\u017ca silnika. Pop\u0119ka\u0142y tak\u017ce rury wydechowe obu silnik\u00f3w. Uszkodzeniom ulega\u0142y reduktory silnik\u00f3w. Problemem by\u0142o tak\u017ce zbyt s\u0142abe ch\u0142odzenie silnik\u00f3w, co z uwagi na por\u0119 zimow\u0105, jeszcze gorzej rokowa\u0142o na okres letni. Prototyp mia\u0142 w cz\u0119\u015bci ogonowej pojedyncze usterzenie. Nap\u0119dza\u0142y go silniki 9-cylindrowe Bristol Pegasus XII B, o mocy 2 x 873 KM ka\u017cdy. \u015amig\u0142a tr\u00f3j\u0142opatowe, metalowe. Samolot mia\u0142 wytrzyma\u0142o\u015b\u0107 konstrukcji o wsp\u00f3\u0142czynniku bezpiecze\u0144stwa 3, co pozwala\u0142o na stosowanie 2 silnik\u00f3w o mocy od 2 x 800 KM do 2 x 1 200 KM.<\/p>\n\n\n\n
Prototyp wykonano z podwoziem g\u0142\u00f3wnym z ko\u0142ami pojedynczymi na zdwojonych goleniach. Podczas l\u0105dowa\u0144 w przygodnym terenie okaza\u0142o si\u0119 jednak, i\u017c podwozie jest twarde i samolot \u017ale znosi wszystkie nier\u00f3wno\u015bci. Dlatego podwozie zosta\u0142o przeprojektowane. Nowe podwozie opracowa\u0142 in\u017cynier Piotr Kubicki. Po raz pierwszy na \u015bwiecie zastosowano uk\u0142ad niezale\u017cnego zawieszenia k\u00f3\u0142 bli\u017aniaczych. Powodowa\u0142o to, \u017ce mog\u0142y pracowa\u0107 niezale\u017cnie w nier\u00f3wnym terenie. Ka\u017cde ko\u0142o uchyla\u0142o si\u0119 indywidualnie. Pozwala\u0142o ono nie tylko na typowe operowanie z lotnisk polowych, ale na bezpieczne l\u0105dowanie nawet na kartoflisku. Podwozie okaza\u0142o si\u0119 rewelacyjne i zosta\u0142o opatentowane przez PZL; Patent Polski nr 29090.<\/p>\n\n\n\n
Ca\u0142o\u015bciowa ocena samolotu by\u0142a pozytywna. Stwierdzono, \u017ce samolot b\u0119dzie spe\u0142nia\u0142a oczekiwania odbiorcy po dokonaniu usprawnie\u0144. Dow\u00f3dztwo Wojsk Lotniczych zmieni\u0142o zam\u00f3wienie z 10 na 30 maszyn, z terminem dostawy do ko\u0144ca 1938 roku. W ramach tego zam\u00f3wienia 29 egzemplarzy mia\u0142o odebra\u0107 Polskie Wojsko, a jeden samolot, w postaci drugiego prototypu, mia\u0142 pos\u0142u\u017cy\u0107 do wypr\u00f3bowania podw\u00f3jnego usterzenia kierunku poprawiaj\u0105cego pole ostrza\u0142u w tylnej p\u00f3\u0142sferze, o co zabiega\u0142o wojsko. Oceniono tak\u017ce, i\u017c zdwojone usterzenie pionowe ca\u0142kowicie wyeliminuje drgania tylnej cz\u0119\u015bci kad\u0142uba.<\/p>\n\n\n\n
Z nastaniem wiosny 1937 roku, rozpocz\u0119to kolejne tematy badawczo-rozwojowe. W Instytucie Technicznym Lotnictwa przyst\u0105piono do pr\u00f3b uzbrojenia oraz przeprowadzono seri\u0119 lot\u00f3w testowych. Osi\u0105gni\u0119to wtedy pr\u0119dko\u015b\u0107 420 km\/h. Testy zamkn\u0119\u0142y si\u0119 nalotem 200 godzin. W sierpniu 1937 roku, samolot ponownie znalaz\u0142 si\u0119 w PZL w celu przeprowadzenia paru modyfikacji. Tak zmieniony prototyp przekazany zosta\u0142 do Samodzielnego Dywizjonu Do\u015bwiadczalnego ITL do przeprowadzenia kolejnych 200 godzin test\u00f3w operacyjnych.<\/p>\n\n\n\n
PZL-37\/II \u0141o\u015b – drugi prototyp, jednocze\u015bnie druga lotna maszyna. Maszyna nosi\u0142a numer 0003. Mia\u0142a numer wojskowy 72.2. Monta\u017c rozpocz\u0119to przed oblotem pierwszego prototypu, tak\u017ce w Wydziale Prototyp\u00f3w. Samolot mia\u0142 by\u0107 wzorcem dla budowy seryjnej. Zmiany i unowocze\u015bnienia wynikaj\u0105ce z test\u00f3w maszyny nr 0002 wprowadzano na bie\u017c\u0105co. Pierwszy lot wykonano prawdopodobnie w listopadzie 1937 roku. Pod wzgl\u0119dem konstrukcyjnym maszyna r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od pierwszego prototypu podw\u00f3jnym usterzeniem kierunku i innym podwoziem (wspomnianym powy\u017cej). Samolot nap\u0119dza\u0142y silniki Bristol Pegasus XX o mocy 2 x 918 KM. Samolot mia\u0142 przebudowan\u0105 przestrze\u0144 za\u0142ogi, instalacje hydrauliczn\u0105 Meissera. Dodatkowo w kabinie obserwatora mo\u017cliwa by\u0142a zabudowa demontowanej sterownicy, a dolne stanowisko strzeleckie zaopatrzono w zasuwan\u0105 r\u0119cznie pokryw\u0119 zas\u0142aniaj\u0105c\u0105 wykr\u00f3j kad\u0142uba.<\/p>\n\n\n\n
PZL-37\/II \u0141o\u015b nr 0003 Lotnisko Ok\u0119cie. Przygotowania do produkcji seryjnej.<\/p>\n\n\n\n
Po przeprowadzeniu pr\u00f3b na ziemi i w locie, Wojskowa Komisja Orzekaj\u0105ca wyda\u0142a zezwolenie na podj\u0119cie seryjnej produkcji samolotu PZL-37 \u0141o\u015b. Oblot wzorcowego egzemplarza si\u0119 nieco op\u00f3\u017ani\u0142 i mia\u0142 miejsce w listopadzie 1937 roku, na Ok\u0119ciu, tu\u017c po oblocie prototypu nr 0003.<\/p>\n\n\n\n
Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce przy ma\u0142ych pr\u0119dko\u015bciach i l\u0105dowaniu, ty\u0142 samolotu wpada w drgania flatterowe. Usterk\u0119 t\u0119 usuni\u0119to przez przynitowanie duralowych nak\u0142adek zwi\u0119kszaj\u0105cych sztywno\u015b\u0107 d\u017awigar\u00f3w statecznika poziomego.<\/p>\n\n\n\n
Wyniki pr\u00f3b potwierdzi\u0142y spe\u0142nienie wymaga\u0144 i przynios\u0142y dobr\u0105 ocen\u0119 samolotu. Pod koniec roku, prototyp przekazano do Eskadry Prototyp\u00f3w Samodzielnego Dywizjonu Do\u015bwiadczalnego ITL. Dla samolotu jako nap\u0119d przewidziano dwa silniki; 9-cylindr\u00f3w, w uk\u0142adzie gwiazdowym, ch\u0142odzone powietrzem, o mocach od 2 x 837 KM w wersji A do 2 x 1 050 KM w pojedynczym egzemplarzu serii D.<\/p>\n\n\n\n
PZL 37 A \u0141o\u015b (\u0141o\u015b I).<\/p>\n\n\n\n
PZL 37 A \u0141o\u015b (\u0141o\u015b I) – pierwsza wersja seryjna \u0141osia. W sierpniu 1937 roku, zam\u00f3wiono seri\u0119 30 egzemplarzy samolot\u00f3w PZL-37 z rozpocz\u0119ciem dostawy w styczniu 1938 roku. Pocz\u0105tkowo wzorcem dla tej serii mia\u0142 by\u0107 samolot nr 0003, prototypu P-37\/I, kt\u00f3ry po zmianach przybra\u0142 cechy i nazw\u0119 prototypu P-37\/II. Wojsko chcia\u0142o wersji PZL-37\/II. Poniewa\u017c PZL by\u0142a gotowa do rozpocz\u0119cia produkcji, ale wersji P-37\/I, Dow\u00f3dztwo Wojsk Lotniczych zgodzi\u0142o si\u0119 by w partii zam\u00f3wionej by\u0142o 10 samolot\u00f3w wersji A opartych o pierwszy prototyp, czyli z pojedynczym usterzeniem, ale ju\u017c z nowym podwoziem. Po prostu ich budowa by\u0142a ju\u017c daleko zaawansowana. Samolot posiada\u0142 silniki Bristol Pegasus XII B o mocy 2 x 873 KM. 10 samolot\u00f3w tej wersji nosi\u0142o numery wojskowe od 72.3 do 72.12.<\/p>\n\n\n\n
Rozd\u017awi\u0119ki na linii producent-u\u017cytkownik by\u0142y tak\u017ce w sprawie silnik\u00f3w. Drugi prototyp samolotu PZL-37\/II lata\u0142 ju\u017c z silnikami Bristol Pegasus XX. Lecz ostateczne pierwsze egzemplarze mia\u0142y silniki Bristol Pegasus XII. Produkcj\u0119 samolot\u00f3w rozpocz\u0119to jesieni\u0105 1937 roku, w PZL-Ok\u0119cie. Samoloty te uko\u0144czono na pocz\u0105tku 1938 roku, pierwotnie nie posiada\u0142y ko\u0142pak\u00f3w piast \u015bmig\u0142a i z wyj\u0105tkiem jednego egzemplarza do ko\u0144ca roku pozosta\u0142y nieuzbrojone. Nigdy nie wyposa\u017cono ich w automaty bombardierskie, w zwi\u0105zku z czym posiada\u0142y mo\u017cliwo\u015b\u0107 jedynie mechanicznego zrzutu ca\u0142ego \u0142adunku bomb.<\/p>\n\n\n\n
PZL-37 A \u0141o\u015b.<\/p>\n\n\n\n
W dniu 20 czerwca 1938 roku, podczas pr\u00f3b prowadzonych przez Instytut Techniczny Lotnictwa dosz\u0142o do katastrofy. W czasie zadania \u2013 lot na wy\u017cszy pilota\u017c, czyli akrobacji, w p\u0119tli rozsypa\u0142o si\u0119 skrzyd\u0142o samolotu. Maszyna run\u0119\u0142a na ziemi\u0119 ko\u0142o Piaseczna, grzebi\u0105c w swoich szcz\u0105tkach za\u0142og\u0119. Pilotem w tym locie by\u0142 plutonowy pilot Stanis\u0142aw Macka. Wrak samolotu przewieziono na Lotnisko Mokot\u00f3w. Dochodzenie wykaza\u0142o, \u017ce przyczyn\u0105 wypadku by\u0142o wadliwe nitowanie, spowodowane nieprecyzyjno\u015bci\u0105 blachy falistej Junkers. Spowodowa\u0142o to konieczno\u015b\u0107 roznitowania 20 gotowych ju\u017c komplet\u00f3w skrzyde\u0142 dla sprawdzenia jako\u015bci ich nitowania. P\u00f3\u017aniej wrak by\u0142 wykorzystywany przez podchor\u0105\u017cych ze Szko\u0142y Podchor\u0105\u017cych Lotnictwa (grupa techniczna) na Lotnisku Mokot\u00f3w, jako pomoc dydaktyczna.<\/p>\n\n\n\n
PZL 37 A bis \u0141o\u015b (\u0141o\u015b I bis).<\/p>\n\n\n\n
PZL 37 A bis \u0141o\u015b (\u0141o\u015b I bis) – by\u0142y to pozosta\u0142e 20 maszyn wersji A. Te samoloty by\u0142y ju\u017c oparte na prototypie P-37\/II. Mia\u0142y podw\u00f3jne usterzenie kierunku. Z serii A bis 17 maszyn posiada\u0142o silniki Bristol Pegasus XII B. Reszta otrzyma\u0142a silniki Pegasus XX. Samoloty w wersji PZL-37 A bis zosta\u0142y wykonane do lipca 1938 roku.<\/p>\n\n\n\n
Dwa pierwsze egzemplarze o numerach wojskowych 72.13 i 72.14 otrzyma\u0142y rejestracj\u0119 cywiln\u0105 odpowiednio SP-BNK i SP-BNL. S\u0142u\u017cy\u0142y jako egzemplarze pokazowe. SP-BNL otrzyma\u0142 silniki Pegasus XX i oficjalnie oznaczenie \u0141o\u015b A bis na usterzeniu. Pierwszy lot zosta\u0142 wykonany na pocz\u0105tku maja 1938 roku i wys\u0142any na mi\u0119dzynarodow\u0105 wystaw\u0119 lotnicz\u0105 do Belgradu. Wystawa odbywa\u0142a si\u0119 w dniach od 28 maj 1938 roku do 13 czerwca 1938 roku. Samolot wzbudzi\u0142 tam ogromne zainteresowanie. W grudniu 1938 roku, ten samolot pokazano na XVI Salonie Lotniczym w Pary\u017cu, gdzie odni\u00f3s\u0142 tak\u017ce sukces. Podziwia\u0142 go i pozytywnie si\u0119 wypowiada\u0142 p\u0142k pilot Charles Lindberg, ten, kt\u00f3ry jako pierwszy przelecia\u0142 Atlantyk w 1927 roku.<\/p>\n\n\n\n
PZL 37\/III \u0141o\u015b.<\/p>\n\n\n\n
PZL 37\/III \u0141o\u015b – trzeci prototyp. By\u0142 to \u0141o\u015b A bis, kt\u00f3remu nadano rejestracj\u0119 cywiln\u0105 SP-BNK. Mimo, i\u017c miano rozpocz\u0105\u0107 budow\u0119 seryjnych maszyn, w okresie 1937-1938, przeprowadzano na nim liczne pr\u00f3by. Jak podaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a by\u0142a to wersja A bis przystosowana do pr\u00f3b. Egzemplarz ten by\u0142 badany w locie mi\u0119dzy innymi z silnikami Gn\u00f4me-Rh\u00f4ne 14N00\/01 (o mocy 2 x 751 kW i 2 x 1 020 KM) i mia\u0142 pos\u0142u\u017cy\u0107 jako wz\u00f3r dla eksportowej wersji samolotu bombowego P-37 C. Na pr\u00f3bach osi\u0105gn\u0105\u0142 on pr\u0119dko\u015b\u0107 453 km\/h, na wysoko\u015bci 4 250 m. Prototyp ten zamierzano wykorzysta\u0107 do cyklu pr\u00f3b z r\u00f3\u017cnymi silnikami gwiazdowymi: Renault 14T, Gn\u0151me-Rh\u0151ne 14N, oraz Fiat A-80 RC41 kt\u00f3rego 3 egzemplarze firma Fiat przekaza\u0142a PZL wraz z dokumentacj\u0105 ofertow\u0105, chc\u0105c zainteresowa\u0107 Polsk\u0119 swoimi silnikami. Na tym samolocie przebadano te\u017c r\u00f3\u017cne wersje uzbrojenia strzeleckiego i bombowego.<\/p>\n\n\n\n
Pierwsze egzemplarze PZL-37 A zacz\u0119to przesy\u0142a\u0107 jednostkom do eksploatacji. Poniewa\u017c samoloty te nie by\u0142 w pe\u0142ni uzbrojone nie przekazano ich do jednostek bojowych. Trafi\u0142y do jednostek szkolnych, co by\u0142o bardzo dobrym rozwi\u0105zaniem. Mo\u017cna by\u0142o opracowa\u0107 ca\u0142\u0105 logistyk\u0119. PZL-37 to maszyna nowoczesna i wymagaj\u0105ca wi\u0119kszych umiej\u0119tno\u015bci od pilot\u00f3w, dlatego szkolenie sz\u0142o wolno i nastr\u0119cza\u0142o sporo trudno\u015bci. Do tego mia\u0142y miejsce \u015bmiertelne wypadki. Pierwszy z nich na PZL 37 A opisali\u015bmy powy\u017cej.<\/p>\n\n\n\n
W trakcie u\u017cytkowanie pierwszych maszyn zdarzy\u0142y si\u0119 te\u017c inne wypadki z ofiarami. W 1. Pu\u0142ku Lotniczym mia\u0142y miejsce trzy wypadki. Wszystkie na A bis podczas kt\u00f3rych zablokowa\u0142y si\u0119 stery. W sze\u015bciu innych przypadkach win\u0119 ponosi\u0142y za\u0142ogi. Zwykle podczas ciasnego zakr\u0119tu, ze zbyt ma\u0142\u0105 pr\u0119dko\u015bci\u0105, z mocnym pochyleniem na skrzyd\u0142o samolot wpada\u0142 w boczny \u015blizg. Sp\u00f3\u017aniona reakcja pilota doprowadza\u0142a do katastrofy. Konstruktorzy zablokowali wychylenie steru kierunku do +\/- 20 stopni. To spowodowa\u0142o, i\u017c wi\u0119cej do takiego wypadku nie dosz\u0142o. Konstruktorzy poprawili tak\u017ce kompensacj\u0119 steru kierunku, ale wybuch drugiej wojny \u015bwiatowej, zablokowa\u0142 wprowadzenie tej modernizacji we wszystkich samolotach. Faktem jest, \u017ce w okresie od listopada 1938 roku, do czerwca 1939 roku, zgin\u0119\u0142o w sumie 21 os\u00f3b personelu i utracono 8 maszyn. W trakcie produkcji dokonano 250 zmian konstrukcyjnych i usuni\u0119to oko\u0142o 4 000 usterek.<\/p>\n\n\n\n
PZL 37 B \u0141o\u015b (\u0141o\u015b II)<\/p>\n\n\n\n
PZL 37 B \u0141o\u015b (\u0141o\u015b II) – nowa wersja samolotu. Zacz\u0119to je produkowa\u0107 od sierpnia 1938 roku, (wed\u0142ug innych \u017ar\u00f3de\u0142 od jesieni 1938 roku) w oparciu o PZL 37\/II z poprawkami z PZL 37 A i A bis. Samoloty tej wersji mia\u0142y dwa silniki Bristol Pegasus XX o mocy 2 x 918 KM ka\u017cdy. Zaawansowane by\u0142y prace nad licencyjn\u0105 produkcj\u0105 silnik\u00f3w PZL-Pegasus IX\/XX w Polsce. Przy pr\u00f3bach wersji B w listopadzie 1938 roku, ustalono ostatecznie kwestie uzbrojenia bombowego i strzeleckiego, kt\u00f3re zamierzano zastosowa\u0107 jako docelowe.<\/p>\n\n\n\n
PZL-37 B \u0141o\u015b. 1938 rok.<\/p>\n\n\n\n
Genera\u0142 pilot Ludomi\u0142 Rayski chcia\u0142 doprowadzi\u0107 do zam\u00f3wienia 180 maszyn, w celu utworzenia silnego zgrupowania bombowego sk\u0142adaj\u0105cego si\u0119 z 21 eskadr po 6 samolot\u00f3w ka\u017cda. Razem 126 maszyn, plus rezerwa. Mia\u0142 to by\u0107 czynnik odstraszaj\u0105cy dla szybkiej riposty na dzia\u0142ania zaczepne potencjalnego przeciwnika, jakim byli germa\u0144cy. Po licznych dyskusjach i konsultacjach, w pa\u017adzierniku 1936 roku, przyj\u0119to plan utworzenia 21 eskadr bombowych po 7 samolot\u00f3w, razem 147 samolot\u00f3w bombowych. Co ciekawe, opr\u00f3cz 130 samolot\u00f3w PZL-37 \u0141o\u015b mia\u0142o by\u0107 17 maszyn LWS-6 \u017bubr. Wybiegaj\u0105c nieco w przysz\u0142o\u015b\u0107, nale\u017c nadmieni\u0107, i\u017c z uwagi na niski bud\u017cet Rzeczypospolitej Polski, w projekcie wydatk\u00f3w na zakup sprz\u0119tu dla lotnictwa w roku bud\u017cetowym 1938-1939, liczb\u0119 eskadr ograniczono do 8 po 7 maszyn. Czyli 56 maszyn plus 74 rezerwy (remonty, eskadry szkolne). Razem 130 samoloty.<\/p>\n\n\n\n
Fabryczna cena ofertowa PZL-37 wynosi\u0142a pocz\u0105tkowo 420 000 z\u0142 +150 000 z\u0142 za silniki, obni\u017cono j\u0105 p\u00f3\u017aniej do 400 000 z\u0142otych (wyposa\u017cony p\u0142atowiec bez silnik\u00f3w – koszt wyposa\u017cenia i przyrz\u0105d\u00f3w wynosi\u0142 oko\u0142o 125 000 z\u0142). Cena ta uznana zosta\u0142a przez wojsko za zbyt wysok\u0105. Przekalkulowanie koszt\u00f3w przez Komitet Uzbrojenia Lotniczego da\u0142o kwot\u0119 320 000 z\u0142, po przedstawieniu kt\u00f3rej PZL-Ok\u0119cie wytw\u00f3rnia obni\u017cy\u0142a cen\u0119 ofertow\u0105 do 280 000 za p\u0142atowiec. Rodzi\u0142o to du\u017ce w\u0105tpliwo\u015bci co do rzetelno\u015bci kosztorys\u00f3w fabrycznych i gospodarki materia\u0142owej w wytw\u00f3rni. W 1938 roku, po ostatecznej kalkulacji koszt\u00f3w PZL otrzyma\u0142 sum\u0119 koszt\u00f3w w\u0142asnych PZL-37 B na poziomie 319 600 z\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Lotnictwo Wojskowe (jak wspomnieli\u015bmy powy\u017cej) z\u0142o\u017cy\u0142o pocz\u0105tkowo zam\u00f3wienie na 180 samolot\u00f3w wersji B. Wp\u0142acono te\u017c zaliczk\u0119 o r\u00f3wnowarto\u015bci 108 samolot\u00f3w. Termin uko\u0144czenia dostawy ustalono na dat\u0119 31 marzec 1939 roku.<\/p>\n\n\n\n
Pierwsze bombowce PZL 37 B zacz\u0119\u0142y otrzymywa\u0107 jednostki od wiosny 1939 roku. Spotka\u0142y si\u0119 z uznaniem, gdy\u017c nie wydarzy\u0142 si\u0119 ju\u017c w Polskim Lotnictwie wypadek lotniczy z ich udzia\u0142em spowodowany niesprawno\u015bci\u0105 sprz\u0119tu, czy wadami technicznymi. PZL remontowa\u0142a tylko jeden samolot, w kt\u00f3rym wymieniono przyrz\u0105dy pok\u0142adowe oraz zg\u0142oszono nieszczelno\u015b\u0107 instalacji powietrznej. Ostatecznie w dniu 30 listopada 1938 roku, zam\u00f3wiono 124 egzemplarze PZL-37. Do dnia 31 lipca 1938 roku, wykonano 10 egzemplarzy PZL-37 A, 17 PZL-37 A bis, 1 PZL-37\/II, 1 PZL-37\/III, 1 ekspozycyjny, razem 30 egzemplarzy. Pozosta\u0142e 95 samolot\u00f3w PZL-37 B zamierzano wyprodukowa\u0107 do 31 marca 1939 roku.<\/p>\n\n\n\n
W marcu 1939 roku, na miejsce genera\u0142a pilota Ludomi\u0142a Rayskiego mianowano genera\u0142a pilota W\u0142adys\u0142awa Kalkusa, kt\u00f3ry zosta\u0142 dow\u00f3dc\u0105 lotnictwa. Zmniejszy\u0142 on zam\u00f3wienie ze 180 na 108 maszyn. PZL szybko zareagowa\u0142o i powo\u0142a\u0142o si\u0119 na rozpocz\u0119cie ju\u017c produkcji podzespo\u0142\u00f3w dla wykre\u015blonych samolot\u00f3w. Wojsko zgodzi\u0142o si\u0119 na 130 samolot\u00f3w PZL-37 B \u0141o\u015b. Ostatecznie w Warszawie w WP Nr 1 (WP-1) zbudowano 104 egzemplarze PZL-37. Aby wprowadzi\u0107 germa\u0144c\u00f3w w b\u0142\u0105d numery seryjne samolot\u00f3w nie by\u0142y nadawane kolejno. Wysokie numery mia\u0142y sugerowa\u0107, \u017ce zbudowano du\u017co wi\u0119cej maszyn ni\u017c w rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Z pocz\u0105tkiem 1939 roku, ob\u0142o\u017cenie produkcj\u0105 WP-1 by\u0142o bardzo du\u017ce. Rozpocz\u0119to monta\u017c samolot\u00f3w PZL-43 dla Bu\u0142garii. (PZL-43 Czajka to wersja eksportowa, bombowo-rozpoznawczego PZL-23 Kara\u015b.). Czyniono przygotowania do produkcji PZL-50 Jastrz\u0105b oraz PZL-46 Sum. Tempo produkcji PZL-37 spad\u0142o. Dlatego przyspieszono przygotowania do produkcji PZL-37 w Mielcu, o czym jest mowa poni\u017cej.<\/p>\n\n\n\n
Wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych badaczy \u0142\u0105cznie zbudowano od 124 do 134 maszyn. Te rozbie\u017cno\u015bci wynikaj\u0105 z tego, \u017ce spory odsetek maszyn by\u0142 w fazie produkcji, na r\u00f3\u017cnym stopniu zaawansowania. By\u0142o tak\u017ce oko\u0142o 20 p\u0142atowc\u00f3w, w stanie budowy w dniu 31 sierpnia 1939 roku. Do dnia 2 wrze\u015bnia 1939 roku, zbudowa\u0142o ponad 120 samolot\u00f3w. By\u0142a to liczba ogromna, zwa\u017cywszy na s\u0142abo\u015b\u0107 Polskiej gospodarki, rujnowanej przez 123 lata przez zaborc\u00f3w, a nast\u0119pnie przez wielk\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 oraz wojn\u0119 Polsko-bolszewick\u0105. Zakup bombowc\u00f3w typu PZL-37, w du\u017cej mierze by\u0142 finansowy przez dobrowolne datki Polak\u00f3w w ramach Funduszu Obrony Narodowej. Ogrom ofiarno\u015bci Polak\u00f3w okresu dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego doceni\u0107 mo\u017cna, patrz\u0105c na liczby. Do 1939 roku, wydano \u0142\u0105cznie 1 264,7 mln z\u0142otych, co stanowi\u0142o r\u00f3wnowarto\u015b\u0107, niemal dwukrotnego rocznego bud\u017cetu Polski na cele zbrojeniowe. Z tych dobrowolnie ofiarowanych pieni\u0119dzy, poza omawianym bombowcem, sfinansowany zosta\u0142 tak\u017ce projekt okr\u0119tu O.R.P. Orze\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Zach\u0119cony powodzeniem bombowca, in\u017cynier Jerzy D\u0105browski i jego zesp\u00f3\u0142, opracowa\u0142 projekt wst\u0119pny dwusilnikowego, dwumiejscowego samolotu rozpoznawczego wysokiego pu\u0142apu, uznanego w\u00f3wczas za nowy trend. Samolot nawi\u0105zywa\u0142 konstrukcj\u0105 i uk\u0142adem do PZL-37. By\u0142 to p\u00f3\u017aniejszy samolot my\u015bliwski PZL-38 Wilk. W kwietniu 1939 roku, mjr in\u017c. Franciszek Suchos, zast\u0119pca Szefa Wydzia\u0142u Technicznego w Dow\u00f3dztwie Lotnictwa, wyst\u0105pi\u0142 z koncepcj\u0105 opracowania dwumiejscowej wersji PZL-37 \u0141o\u015b, jako ci\u0119\u017ckiego samolotu po\u015bcigowego. Pomys\u0142 by\u0142 zwi\u0105zany z zapobie\u017ceniem przelotom szybkich samolot\u00f3w germa\u0144skich nad Pomorzem i \u015al\u0105skiem. Konstruktor przewidywa\u0142 zamontowanie na sta\u0142e w pe\u0142nym wyoblonym nosie 8 karabin\u00f3w maszynowych PWU wz. 37. Projekt nie zosta\u0142 zrealizowany.<\/p>\n\n\n\n
Centralny Okr\u0119g Przemys\u0142owy.<\/p>\n\n\n\n
Z samolotem PZL-37 \u0141o\u015b \u015bci\u015ble wi\u0105\u017ce si\u0119 Centralny Okr\u0119g Przemys\u0142owy (COP). W pa\u017adzierniku 1936 roku, Komitet do Spraw Uzbrojenia i Sprz\u0119tu (KSUS) podj\u0105\u0142 uchwa\u0142\u0119 o budowie COP, z my\u015bl\u0105 przewodni\u0105 \u2013 Potrzeby przemys\u0142u obronnego. Istotna by\u0142a lokalizacja. Starano si\u0119 wytypowa\u0107 miejsce odleg\u0142e od naszych odwiecznych wrog\u00f3w; germa\u0144c\u00f3w i moskali. Najlepsz\u0105 lokalizacj\u0105 okaza\u0142o si\u0119 Podkarpacie, naturalnie chronione z po\u0142udniowej strony przez G\u00f3ry Karpaty. Obejmowa\u0142 27 Powiat\u00f3w; Bi\u0142goraj, Brzesko, Brzoz\u00f3w, Dobromil, Dabrowa, Gorlice, Jan\u00f3w Lubelski, Jaros\u0142aw, Kolbuszowa, Krasnystaw, Krosno, Lesk, Lubart\u00f3w, Lublin, \u0141a\u0144cut, Mielec, Nizni\u00f3w, Przemy\u015bl, Przeworsk, Rzesz\u00f3w, Robczyce, Sandomierz, Sanok, Tarnobrzeg i Tarn\u00f3w. Obszar ten by\u0142 s\u0142abo rozwini\u0119ty urbanistycznie. S\u0142aba by\u0142a sie\u0107 drogowa i kolejowa. Nie by\u0142o wodoci\u0105g\u00f3w i kanalizacji. By\u0142o za to du\u017co r\u0105k do pracy, ch\u0119tnych i zdolnych. Braki techniczne okaza\u0142y si\u0119 zbawienne, gdy\u017c mo\u017cna by\u0142o od pocz\u0105tku projektowa\u0107 pod konkretne potrzeby dla nowo odrodzonej Rzeczypospolitej Polskiej. Plan budowy COP zosta\u0142 zatwierdzony w lutym 1937 roku. Planowano budow\u0119 oko\u0142o 30 fabryk i zak\u0142ad\u00f3w wspomagaj\u0105cych. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie powsta\u0142a, bo ich budow\u0119 przerwa\u0142 napad germa\u0144c\u00f3w, wspartej atakiem braci moskali. Spora cz\u0119\u015b\u0107 przysz\u0142ych fabryk by\u0142a jeszcze na deskach kre\u015blarskich.<\/p>\n\n\n\n
Zak\u0142ady lotnicze nale\u017ca\u0142y jednak do realizowanych w pierwszej kolejno\u015bci. By\u0142y to; Pa\u0144stwowe Zak\u0142ady Lotnicze \u2013 Wytw\u00f3rnia P\u0142atowc\u00f3w 2 ( WP-2 ) w Mielcu oraz Wytw\u00f3rnia Silnik\u00f3w 2 ( WS-2 ) w Rzeszowie. Obie zwi\u0105zane organizacyjnie z PZL WP-1 i WS-1 w Warszawie. Obie nowe wytw\u00f3rnie mia\u0142y docelowo by\u0107 co najmniej 1,5 razy wi\u0119ksze od zak\u0142ad\u00f3w w Warszawie.<\/p>\n\n\n\n
Ju\u017c w po\u0142owie 1937 roku, w Miejscowo\u015bci Cyranka, le\u017c\u0105c\u0105 na przedpolach Mielca, zacz\u0119to wytycza\u0107 miejsca pod przysz\u0142e obiekty. W dniu 1 wrze\u015bnia 1937 roku, rozpocz\u0119to oficjalnie budow\u0119 wytw\u00f3rni. Budowa fabryki poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 rozw\u00f3j infrastruktury Miasta. Zbudowano osiedle dom\u00f3w dla pracownik\u00f3w oraz domy jednorodzinne dla kadry kierowniczej. Wybudowano wiele nowych brukowanych ulic. Sam\u0105 budow\u0119 fabryki uko\u0144czono w 1938 roku. Ju\u017c w 1938 roku, przyst\u0105piono do organizowania produkcji samolot\u00f3w. W Mielcu postanowiono umie\u015bci\u0107 produkcj\u0119 bombowc\u00f3w PZL-37 \u0141o\u015b. W maju 1939 roku, fabryka otrzyma\u0142a z Warszawy cz\u0119\u015bci na 30 samolot\u00f3w. Do ko\u0144ca 1939 roku, fabryk\u0119 mia\u0142o opu\u015bci\u0107 130 bombowc\u00f3w. Roczna produkcja mia\u0142a wynie\u015b\u0107 228 bombowc\u00f3w. W czerwcu 1939 roku, zosta\u0142 oblatany pierwszy mielecki samolot PZL-37 \u0141o\u015b. Do napadu germa\u0144c\u00f3w na Rzeczypospolit\u0105 Polsk\u0119, do dnia 2 wrze\u015bnia 1939 roku, uko\u0144czono budow\u0119 6 egzemplarzy bombowc\u00f3w, a pozosta\u0142e 10 maszyn czeka\u0142y na zamontowanie pozosta\u0142ego wyposa\u017cenia i obloty. Tylko 3 z nich odlecia\u0142y do jednostek bojowych. \u017baden z tych 6 bombowc\u00f3w nie zosta\u0142 oficjalnie odebrany przez Polskie Wojsko, nie by\u0142o na to czasu.<\/p>\n\n\n\n
Bombowiec PZL-37 \u0141o\u015b nie by\u0142 jedynym samolotem, kt\u00f3ry miano produkowa\u0107 w PZL Mielec. Drugim mia\u0142 by\u0107 lekki bombowiec-rozpoznawczy PZL-46 Sum. Samolot opracowa\u0142 utalentowany Polski konstruktor in\u017cynier Stanis\u0142aw Prauss, a pierwszy lot wykona\u0142 pilot do\u015bwiadczalny Jerzy Widawski w sierpniu 1938 roku. Zak\u0142ady PZL Warszawa zbudowa\u0142y tylko dwa prototypy. Kolejne samoloty budowa\u0142 nowy zak\u0142ad PZL-Mielec. Samolot okaza\u0142 si\u0119 udany i zaprezentowano go jeszcze w 1938 roku, na Salonie w Pary\u017cu. Pod koniec 1938 roku, Dow\u00f3dztwo Wojsk Lotniczych Rzeczypospolitej zam\u00f3wi\u0142o 160 egzemplarzy, aby w dniu 28 marca 1939 roku, zmniejszy\u0107 t\u0119 ilo\u015b\u0107 do 300 maszyn. R\u00f3wnocze\u015bnie Bu\u0142garia toczy\u0142a rozmowy na temat zakupu 12 maszyn PZL-46 Sum. Na miejsce produkcji wybrano oczywi\u015bcie PZL Mielec. Lecz przygotowania do produkcji trwa\u0142y wolno, bo pierwsze\u0144stwo przyznano produkcji samolot\u00f3w my\u015bliwskich, a Mielec by\u0142 zaj\u0119ty produkcj\u0105 PZL-37 \u0141o\u015b. Niemniej jednak w lipcu 1939 roku, linia produkcji PZL-46 w Mielcu by\u0142a gotowa i rozpocz\u0119to wykonywanie pierwszych element\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Napad germa\u0144ski na Rzeczypospolit\u0105 Polsk\u0119 spowodowa\u0142 zaj\u0119cie fabryki w Mielcu i przerwanie budowy zar\u00f3wno PZL-37 \u0141o\u015b, jak i PZL-46 Sum, kt\u00f3rego pierwszy lot seryjnego egzemplarza przewidywano jeszcze we wrze\u015bniu 1939 roku.<\/p>\n\n\n\n
Budowa zak\u0142adu WS-2 w Rzeszowie przebiega\u0142a w okresie 1937-1939. W 1939 roku, rozpocz\u0119to produkcj\u0119 cz\u0119\u015bci do silnik\u00f3w Walter Junior i Minor (licencja czechos\u0142owacka) oraz Bristol Pegasus-IX (licencja brytyjska). By\u0142 to dzia\u0142 produkcji \u0142o\u017cysk tocznych z licencji brytyjskiej. Docelowo miano budowa\u0107 600 silnik\u00f3w rocznie.<\/p>\n\n\n\n
Warto doda\u0107, i\u017c wyposa\u017cenie fabryk w Mielcu i Rzeszowie by\u0142a bardzo nowoczesne. Maszyny pochodzi\u0142y z Francji, UK i USA. W Mielcu by\u0142o oko\u0142o 150 obrabiarek i zatrudnionych by\u0142o 700 pracownik\u00f3w. W Rzeszowie by\u0142o oko\u0142o 400 obrabiarek i zatrudniano oko\u0142o 1 200 pracownik\u00f3w. Oba zak\u0142ady zosta\u0142y zbombardowane ju\u017c w dniach 1-2 wrze\u015bnia 1939 roku.<\/p>\n\n\n\n
PZL-37 \u0141o\u015b na eksport.<\/p>\n\n\n\n
Udane pokazy zagraniczne da\u0142y szans\u0119 na znalezienie ch\u0119tnych na sprzeda\u017c PZL-37 innym odbiorcom ni\u017c Wojsko Polskie. Stosunkowo szybko zbudowano wersj\u0119 eksportow\u0105 oznaczon\u0105 PZL-37 C \u0141o\u015b (\u0141o\u015b III). G\u0142\u00f3wn\u0105 zmian\u0105 by\u0142o zastosowanie silnik\u00f3w Gnome-Rhone 14N00\/01 o mocy 2 x 970 KM. Planowano tak\u017ce wymian\u0119 cz\u0119\u015bci wyposa\u017cenia awioniki, dla potrzeb lokalnych u\u017cytkownik\u00f3w. Prototyp PZL-37\/III zosta\u0142 pokazany w Grecji, jako PZL-37 C.<\/p>\n\n\n\n
Wkr\u00f3tce pojawi\u0142y si\u0119 kolejna wersja eksportowa oznaczona PZL-37 D \u0141o\u015b (\u0141o\u015b IV). I znowu podstawow\u0105 zmian\u0105 by\u0142o zastosowanie najmocniejszych w\u00f3wczas dost\u0119pnych silnik\u00f3w Gnome-Rhone 14N20\/21 o mocy 2 x 1 050 KM.<\/p>\n\n\n\n
W sierpniu 1938 roku, samolot P-37\/III z rejestracj\u0105 SP-BNK, odby\u0142 przelot reklamowy po kilku krajach. Pilotowany przez Boles\u0142awa Orli\u0144skiego i Stanis\u0142awa Riessa. Odwiedzono Bu\u0142gari\u0119, Grecj\u0119 i Turcj\u0119. W planach by\u0142a tak\u017ce Rumunia. W Grecji samolot ogl\u0105dali najwy\u017csi oficerowie greckiego lotnictwa i przedstawiciele rz\u0105du. Pokaz odby\u0142 si\u0119 na lotnisku Tatoi. Grecja z\u0142o\u017cy\u0142a zam\u00f3wienie na PZL-37 \u0141o\u015b.<\/p>\n\n\n\n
Dalszy lot wi\u00f3d\u0142 do Turcji. W dniu 15 sierpnia 1938 roku, wykonywano przelot z Aten do Ankary. Niestety, na wskutek z\u0142ej pogody, lotnicy zboczyli z trasy. Wyd\u0142u\u017cona trasa doprowadzi\u0142a do wyczerpania zapasu paliwa i przymusowego l\u0105dowania. L\u0105dowanie w przygodnym terenie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 powa\u017cnym uszkodzeniem samolotu. Ewentualne koszty przetransportowania samolotu do Polski i jego naprawy okaza\u0142y si\u0119 zbyt wysokie. Dlatego podj\u0119to decyzj\u0119 o pozostawieniu p\u0142atowca. Zabrano tylko silniki, uzbrojenie i awionik\u0119.<\/p>\n\n\n\n
W sierpniu 1938 roku, trzy samoloty PZL-37 A bis (\u0141o\u015b I bis) oraz jeden PZL-37 A (\u0141o\u015b I) dokona\u0142 kolejnego przelotu reklamowego przez Rumunie do Bu\u0142garii. Zesp\u00f3\u0142 prowadzi\u0142 genera\u0142 pilot Ludomi\u0142 Rayski. W dniu 26 sierpnia 1938 roku, na sofijskim lotnisku Buzuriszte samolot zaprezentowano przedstawicielom armii bu\u0142garskiej. Bu\u0142garia wyrazi\u0142a zainteresowanie zakupem pocz\u0105tkowo 30, p\u00f3\u017aniej 12-15 samolot\u00f3w z w\u0142oskimi silnikami FIAT. Dalsze rozmowy by\u0142y prowadzone z Rumuni\u0105. Rumu\u0144skie \u017ar\u00f3d\u0142a podaj\u0105 informacj\u0119 o podpisaniu kontraktu na dostaw\u0119 30 maszyn PZL-37 D. Turcja chcia\u0142a kupi\u0107 10 egzemplarzy PZL-37 D oraz elementy do monta\u017cu kolejnych 15 egzemplarzy. Chcieli tak\u017ce pomocy w zorganizowaniu wytw\u00f3rni. Co si\u0119 tyczy sprzeda\u017cy PZL-37 do Grecji, to pertraktacje trwa\u0142y do sierpnia 1939 roku i by\u0142y daleko zaawansowane. Niemniej jednak kontrakt nie zosta\u0142 podpisany. Przeszkodzi\u0142 napad germa\u0144ski na Rzeczypospolit\u0105 Polsk\u0119. Dla Egiptu mia\u0142y by\u0107 zbudowane 1 lub 2 samoloty PZL-37.<\/p>\n\n\n\n
W 1938 roku, sprzedano licencj\u0119 na produkcj\u0119 PZL-37 belgijskiej firmie Constructuins Aeronautiques G. Renard za 400.000 z\u0142otych (Firma dzia\u0142a\u0142a w okresie 1923-1970). Dodatkowo za ka\u017cdy zbudowany p\u0142atowiec firma mia\u0142a wnosi\u0107 sta\u0142\u0105 op\u0142at\u0119 stronie Polskiej. Planowano budow\u0119 maszyn dla republikan\u00f3w podczas wojny domowej w Hiszpanii. Do podj\u0119cia produkcji jednak nie dosz\u0142o. R\u00f3wnolegle toczono tak\u017ce rozmowy na temat sprzeda\u017cy pierwszej wersji PZL-37 A do Hiszpanii, dla strony republika\u0144skiej. Pertraktacje trwa\u0142y z wykorzystaniem po\u015brednik\u00f3w w Anglii, Francji, Holandii, Danii. U germa\u0144c\u00f3w po\u015brednikiem by\u0142a chi\u0144ska ambasada. Do umowy nie dosz\u0142o, bo wojna w Hiszpanii si\u0119 sko\u0144czy\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
Og\u00f3\u0142em do 1 sierpnia 1939 roku, zebrano zam\u00f3wie\u0144 na eksport 55 samolot\u00f3w PZL-37, drugie tyle mia\u0142o pochodzi\u0107 z Rumunii i Turcji. Dzisiaj by\u015bmy okre\u015blili wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych zam\u00f3wie\u0144 jako opcje. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, i\u017c najbardziej zainteresowanymi krajami by\u0142y; Rumunia, Bu\u0142garia, Grecja i Turcja. Wp\u0142ywa\u0142y zapytania ofertowe z Belgii, Finlandii, Estonii. By\u0142a szansa na sprzeda\u017c od 200 do 400 egzemplarzy.<\/p>\n\n\n\n
\u0141o\u015b w Wojsku Polskim.<\/p>\n\n\n\n
Pierwsze samoloty PZL-37 trafi\u0142y do utworzonej Eskadry Treningowej. Pierwsze by\u0142y oczywi\u015bcie wersje A, nie w pe\u0142ni uzbrojone. Pierwsze maszyny bojowe dostarczono do jednostek na prze\u0142omie 1938-1939. Jako pierwszy otrzyma\u0142 je 1. Pu\u0142k Lotniczy. Utworzono z nich 4 eskadry bombowe: 211, 212, 216 i 217, zgrupowane po dwa w dw\u00f3ch dywizjonach. Ka\u017cda otrzyma\u0142a po 9 maszyn typu B, czyli na etacie by\u0142o 36 maszyn. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z tych samolot\u00f3w bazowa\u0142a na Lotnisku Ok\u0119cie. By\u0142 to sk\u0142ad Brygady Bombowej w dyspozycji Naczelnego Wodza, pod dow\u00f3dztwem p\u0142k. dypl. obs. W\u0142adys\u0142awa Hellera. Ka\u017cda eskadra dodatkowo posiada\u0142a do dyspozycji dwa transportowe Fokkery. Eskadra w dniu 31 sierpnia 1939 roku, zosta\u0142a przebazowana z Lotniska Ok\u0119cie na Lotnisko U\u0142\u0119\u017c ko\u0142o D\u0119blina. Dow\u00f3dc\u0105 211 Eskadry by\u0142 kapitan obserwator Franciszek Omylak. Eskadra 212 (12) w dniu 31 sierpnia 1939 roku, tak\u017ce zosta\u0142a przebazowana na Lotnisko U\u0142\u0119\u017c ko\u0142o D\u0119blina. Dow\u00f3dc\u0105 212 Eskadry by\u0142 kapitan pilot Stanis\u0142aw Taras-Wo\u0142kowi\u0144ski. Eskadra 216 (16) z ko\u0144cem sierpnia 1939 roku, nie by\u0142a w pe\u0142ni skompletowana. Brakowa\u0142o 6 strzelc\u00f3w pok\u0142adowych i personelu technicznego. Eskadra by\u0142a przeznaczona do drugiego rzutu. Mimo to w dniu 31 sierpnia 1939 roku, 216 Eskadra zosta\u0142a przebazowana z Lotniska Ok\u0119cie na Lotnisko Podlod\u00f3w ko\u0142o D\u0119blina. Dow\u00f3dc\u0105 by\u0142 kapitan obserwator W\u0142adys\u0142aw Dukszto. Eskadra 217 (17) Eskadra w dniu 31 sierpnia 1939 roku, zosta\u0142a przebazowana na Lotnisko Podlod\u00f3w ko\u0142o D\u0119blina. Dow\u00f3dc\u0105 by\u0142 kapitan obserwator Eugeniusz Prusiecki.<\/p>\n\n\n\n
Du\u017ca ilo\u015b\u0107 PZL-37 stacjonowa\u0142a na Lotnisku Ma\u0142aszewicze czekaj\u0105c na uzbrojenie. Lotnisko Ma\u0142aszewicze, a w\u0142a\u015bciwie du\u017ca baza wojskowa z lotniskiem stanowi\u0142a wa\u017cny element Polskiego zaplecza wojskowego. Odleg\u0142a od granic Rzeczypospolitej Polskiej, a jednocze\u015bnie niedaleko Warszawy. Bazowa\u0142o tam 31 samolot\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y wci\u0105gni\u0119te na stan XX Dywizjonu Szkolnego. Tutaj znajdowa\u0142y si\u0119 niemal wszystkie PZL-37 A i PZL-37 A bis. W pierwszych dniach wojny przyby\u0142o tam jeszcze 8-17 maszyn. 5 samolot\u00f3w PZL-37 \u0141o\u015b trafi\u0142o do Samodzielnego Dywizjonu Do\u015bwiadczalnego.<\/p>\n\n\n\n
O u\u017cyciu bombowc\u00f3w PZL-37 w walce, w my\u015bl obowi\u0105zuj\u0105cych wtedy przepis\u00f3w decydowa\u0142 Naczelny W\u00f3dz przez Naczelne Dow\u00f3dztwo Lotnictwa. Dow\u00f3dca Brygady Bombowej m\u00f3g\u0142 dysponowa\u0107 jedynie 2 eskadrami jednocze\u015bnie. Utrudnia\u0142o to \u0142a\u0144cuch wydawania rozkaz\u00f3w. Podczas pierwszych miesi\u0119cy eksploatacji okaza\u0142o si\u0119, i\u017c zlokalizowanie \u015brodka wyporu p\u0142ata, w pobli\u017cu \u015brodka ci\u0119\u017cko\u015bci samolotu, umo\u017cliwia\u0142o wykonywanie akrobacji i prowadzenie manewrowej walki powietrznej, gdy samolot nie by\u0142 obci\u0105\u017cony bombami. By\u0142a to wada prosta do likwidacji, jednak w warunkach szybko zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 wojny nie do usuni\u0119cia. W normalnych warunkach, po usuni\u0119ciu tego problemu, PZL-37 m\u00f3g\u0142 by\u0107 nawet ci\u0119\u017ckim my\u015bliwcem.<\/p>\n\n\n\n
Problemem by\u0142o na pewno ma\u0142e do\u015bwiadczenia za\u0142\u00f3g. Nie wystarczy\u0142o czasu na prowadzenie przeszkolenia w tym zakresie. Samolot by\u0142 trudny dla pilot\u00f3w starszego pokolenia. Oni nie przywykli do chowanego podwozia, czy przestawianych \u015bmigie\u0142. Starsi piloci niepochlebnie odnosili si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do zbyt wysoko, ich zdaniem, umieszczonej kabiny pilota. Wej\u015bcie do kabiny zajmowa\u0142a troch\u0119 czasu, bo wsiada\u0142o si\u0119 od ty\u0142u wchodz\u0105c po skrzydle do przedniej kabiny. Odmienn\u0105 opini\u0119 na temat pilota\u017cu PZL-37, mieli piloci m\u0142odego pokolenia, chwal\u0105cy konstrukcj\u0119 za du\u017c\u0105 \u0142atwo\u015b\u0107 pilota\u017cu, kt\u00f3r\u0105 przewy\u017csza\u0142 nawet \u00f3wczesne Polskie samoloty my\u015bliwskie. Uwagi wymaga\u0142o sterowanie silnikami. D\u017awignie gazu nale\u017ca\u0142o cofn\u0105\u0107 w celu zwi\u0119kszenia ci\u0105gu, co by\u0142o rozwi\u0105zaniem ma\u0142o intuicyjnym. Silniki PZL-37, w do\u015b\u0107 skomplikowany spos\u00f3b, by\u0142y zasilane paliwem z 5-zbiornik\u00f3w, za\u015b tankowanie mo\u017cliwe by\u0142o wy\u0142\u0105cznie przy wykorzystaniu pompy.<\/p>\n\n\n\n
Druga Wojna \u015awiatowa.<\/p>\n\n\n\n
Niestety, germa\u0144ska armia, w dniu 1 wrze\u015bnia 1939 roku, o godzinie 4;40, uderzy\u0142a w Rzeczypospolit\u0105 Polsk\u0119. Do dyspozycji Wojsko Polskie mia\u0142o 84 sprawne maszyny. W wi\u0119kszo\u015bci nie by\u0142y gotowe do podj\u0119cia natychmiastowych dzia\u0142a\u0144 wojennych. Spowodowane to by\u0142o drobnymi usterkami, takimi jak awaria rozm\u00f3wnicy pok\u0142adowej, czy kompas\u00f3w. Germa\u0144cy dysponowali stosunkowo dobrym rozpoznaniem lokalizacji bazowania samolot\u00f3w. Dlatego ju\u017c w dniu 1 wrze\u015bnia 1939 roku, kilkakrotnie zbombardowano Lotnisko Ok\u0119cie i Lotnisko Ma\u0142aszewicze. Na Lotnisku Ma\u0142aszewicze zniszczyli oko\u0142o 7 bombowc\u00f3w. W kolejnych dniach co najmniej 10 maszyn wersji A i B ewakuowano do Rumunii.<\/p>\n\n\n\n
W Wojnie Obronnej 1939 roku, PZL-37 by\u0142y u\u017cyte do zwalczania germa\u0144skiej broni pancernej w rejonie Wielunia, Sieradza, Piotrkowa Trybunalskiego, Radomska, Pu\u0142tuska, R\u00f3\u017canego, w rejonach Przeworska, Jaros\u0142awia i Jaworowa oraz na wsch\u00f3d od Zamo\u015bcia, Hrubieszowa i W\u0142odawy. Wojennym zadaniem \u0141osi by\u0142o bombardowanie silnie bronionych, germa\u0144skich kolumn pancernych. Bombardowanie prowadzono bez os\u0142ony my\u015bliwskiej, ze zmiennym szcz\u0119\u015bciem, trac\u0105c wiele maszyn, na skutek dzia\u0142a\u0144 my\u015bliwc\u00f3w wroga. Ataki prowadzono ma\u0142a liczb\u0105 maszyn. Trzeba tak\u017ce zaznaczy\u0107, i\u017c by\u0142y to bardziej zadania dla lotnictwa szturmowego ni\u017c bombowego. Eskadry odnotowa\u0142y tak\u017ce sze\u015b\u0107 zestrzele\u0144 samolot\u00f3w Messerschmitt\u00f3w Bf 109 oraz 110. W walkach stracono oko\u0142o 30 samolot\u00f3w. 27 maszyn PZL-37 ewakuowano do Rumunii.<\/p>\n\n\n\n
Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce system ewakuacji za\u0142ogi z samolotu podczas lotu jest bardzo utrudniony. By\u0142 to na pewno element, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142o poprawi\u0107, lecz z powodu totalnej wojny niemo\u017cliwy do zrealizowania.<\/p>\n\n\n\n
PZL-37 \u0141o\u015b wykona\u0142y 135 zada\u0144 bombowych i rozpoznawczych, zrzucaj\u0105c oko\u0142o 120 ton bomb i uzyskuj\u0105c 5 zestrzele\u0144 obronnych. Udzia\u0142 w operacjach Brygady Bombowej wzi\u0119\u0142o 47 maszyn, w tym 11 z uzupe\u0142nie\u0144. Utracono przy tym 30 maszyn, a 17 \u2013 19 ewakuowano do Rumunii. Z pozosta\u0142ych jednostek do Rumunii ewakuowano 6 \u2013 10 maszyn. Moskale przej\u0119li 4 \u2013 8 maszyn, z tego 3 zdolne do lotu. Dwa zosta\u0142y przekazane do Instytutu Naukowo-Badawczego w Moskwie. Oko\u0142o 50 uszkodzonych bombowc\u00f3w PZL-37 zosta\u0142o zagarni\u0119tych przez germa\u0144c\u00f3w. Przynajmniej dwa samoloty zosta\u0142y wyremontowane. Pierwszy oddany do pr\u00f3b w o\u015brodku luftwaffe w Rechlinie. Samolot zosta\u0142 tam rozbity w maju 1940 roku. Drugi by\u0142 pokazany na wystawie sprz\u0119tu zdobycznego w Wiedniu (od 17 wrze\u015bnia 1940 roku do 30 grudnia 1940 roku). Kilka zniszczonych (podpalonych) PZL-37 wykorzystano w 1940 roku, podczas realizacji propagandowego filmu \u201dKampfgeschwader L\u00fctzow\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Bardzo cz\u0119sto znawcy tematu por\u00f3wnuj\u0105 samolot PZL-37 \u0141o\u015b ze samolotem He-111. Naszym zdaniem, to por\u00f3wnanie jest nieporozumieniem. Konstrukcje germa\u0144skie b\u0119d\u0105ce w dniu 1 wrze\u015bnia 1939 roku, na wyposa\u017ceniu jednostek bojowych pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem ust\u0119powa\u0142y Polskiemu PZL-37 \u0141o\u015b. Jednak germa\u0144skie biura pracowa\u0142y wci\u0105\u017c intensywnie, a fabryki budowa\u0142y kolejne poprawione samoloty. Polskie biura i fabryki zosta\u0142y zniszczone.<\/p>\n\n\n\n
\u0141osie przesz\u0142y ostry egzamin, mimo i\u017c nie by\u0142y do niego zupe\u0142nie przygotowane, nale\u017cy oceni\u0107, \u017ce zda\u0142y go celuj\u0105co. Bojowo utracono 30 maszyn. Doskonale spisa\u0142y si\u0119 za\u0142ogi samolot\u00f3w PZL-37, wykazuj\u0105c si\u0119 m\u0119stwem i odwag\u0105. 9 lotnik\u00f3w ponios\u0142o \u015bmier\u0107, rannych zosta\u0142o 6, a nie wr\u00f3ci\u0142o z lot\u00f3w \u0142\u0105cznie 42 (w tym je\u0144cy i zaginieni w akcji). Cze\u015b\u0107 pami\u0119ci tym kt\u00f3rzy zgin\u0119li broni\u0105c niepodleg\u0142ej i suwerennej Rzeczypospolitej Polskiej.<\/p>\n\n\n\n
W obcej s\u0142u\u017cbie.<\/p>\n\n\n\n
Wojna obronna dobieg\u0142a ko\u0144ca. Dwaj wrogowie zniszczyli Rzeczypospolit\u0105 Polsk\u0119. Ale historia PZL-37 \u0141o\u015b si\u0119 nie sko\u0144czy\u0142a. \u0179r\u00f3d\u0142a podaj\u0105 r\u00f3\u017cne ilo\u015bci samolot\u00f3w, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 zagranic\u0105. Z Brygady Bombowej ewakuowano do Rumunii 17 maszyn typu B. Niejasnym jest ile z XX Dywizjonu Szkolnego. Najprawdopodobniej by\u0142y to 6 maszyn. \u0141\u0105cznie w Rumunii znalaz\u0142o si\u0119 23 lub 27 maszyny.<\/p>\n\n\n\n
Maszyny \u0141o\u015b zosta\u0142y internowane w Rumunii i wcielone do jej si\u0142 powietrznych, pomimo usilnych protest\u00f3w w\u0142adz Polskich popartych przez Francj\u0119 i Angli\u0119. Wcielono je do 76 i 77 Eskadry. Do Rumunii ewakuowano \u0142\u0105cznie 23-27 samoloty. Jedna maszyna zosta\u0142a przez nich rozbita 18 listopada 1939 roku, na lotnisku w Jassach. Wed\u0142ug zachowanych materia\u0142\u00f3w rumu\u0144skich przezbrojono je w germa\u0144skie karabiny maszynowe 7,92 mm MG 15 oraz dzia\u0142ka MG FF 20 mm. U\u017cywano ich bojowo przeciwko CCCP od 1941 roku do 1944 roku. Bombardowa\u0142y mi\u0119dzy innymi miasta na terenie Ukrainy. U\u017cywano tak\u017ce do szkolenia za\u0142\u00f3g lataj\u0105cych na Ju-88. Mo\u017cliwe jest, i\u017c 3 samoloty PZL-37 B zbombardowa\u0142y Kosice, w dniu 26 czerwca 1941 roku, jako prowokacja wobec W\u0119gr\u00f3w, aby oni wypowiedzieli wojn\u0119 CCCP. \u0179r\u00f3d\u0142a do ko\u0144ca nie rozstrzygaj\u0105, czy by\u0142y to \u0141osie, czy mo\u017ce SB-2. Prowokacja si\u0119 powiod\u0142a, jednak Rumunia zap\u0142aci\u0142a za t\u0105 akcj\u0119 w sierpniu 1944 roku, gdy W\u0119grzy znale\u017ali okazj\u0119 odwdzi\u0119czenia si\u0119 Rumunom poprzez zbombardowanie lotniska Cimpia Turzii i zniszczyli tam wiele PZL-37 B. Podobno kilka sztuk zosta\u0142o zniszczonych przez w\u0119gierskich partyzant\u00f3w w sierpniu 1944 roku. Mo\u017cliwe, i\u017c nieliczne pozosta\u0142e maszyny wzi\u0119\u0142y udzia\u0142 w walce tym razem przeciw wojskom germa\u0144skim. Docieraj\u0105ce do Polski po wojnie wiadomo\u015bci o posiadaniu nadal PZL-37 przez Rumun\u00f3w okaza\u0142y si\u0119 nieprawdziwe.<\/p>\n\n\n\n
\u0141osie w Rumunii wielkiej kariery nie zrobi\u0142y. Tam PZL-37 \u0141o\u015b zyska\u0142 miano lataj\u0105cej trumny. Wiele maszyn rozbi\u0142o si\u0119 grzebi\u0105c za\u0142ogi. Nie mo\u017cna jednak winy za t\u0119 sytuacj\u0119 zrzuca\u0107 na samolot. Rumu\u0144scy piloci nie byli szkoleni przez Polskich instruktor\u00f3w, kt\u00f3rzy znali mocne i s\u0142abe strony \u0141osia. Ponadto nie przekazano Rumunom instrukcji u\u017cytkowania w locie, w efekcie do\u015b\u0107 skomplikowany system prze\u0142\u0105czania kran\u00f3w paliwa pozosta\u0142 dla nich zagadk\u0105 i dla tego przypadki nag\u0142ej przerwy pracy silnik\u00f3w nie nale\u017ca\u0142y tam do rzadko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
W CCCP wyl\u0105dowa\u0142y omy\u0142kowo \u0142\u0105cznie 4 maszyny. \u0141\u0105cznie moskale przej\u0119li 4 \u2013 8 maszyn, z tego 3 zdolne do lotu. Dwa zosta\u0142y przekazane do Instytutu Naukowo-Badawczego w Moskwie.<\/p>\n\n\n\n
Germa\u0144cy w Warszawie, Mielcu, Ma\u0142aszewiczach zdobyli 41-50 maszyn. Cze\u015b\u0107 zniszczono dla wcze\u015bniej wspomnianych cel\u00f3w propagandowych. Polscy pracownicy zatrudnieni do oczyszczania lotnisk Ok\u0119cie i Mielec zniszczyli wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich, pod pretekstem zez\u0142omowania, zanim germa\u0144cy zd\u0105\u017cyli si\u0119 zorientowa\u0107 co to za maszyny. Tak wi\u0119c w konsekwencji jedynie 2 maszyny by\u0142y w pe\u0142ni sprawne. Przewieziono je do Rechtlinie w celu test\u00f3w. Jeden z nich rozbi\u0142 si\u0119 w maju 1940 roku, zabijaj\u0105c ze sob\u0105 ca\u0142\u0105 za\u0142og\u0119. Czyli, czterech kolejnych germa\u0144skich lotnik\u00f3w na k\u0105cie samolot\u00f3w PZL-37 \u0141o\u015b. Druga trafi\u0142a na pokaz, a po nim los maszyny jest nieznany. Germa\u0144cy przechwycili tak\u017ce 50 nowiutkich silnik\u00f3w PZL Pegasus XX, kt\u00f3re sprzedali Szwecji i zosta\u0142y zamontowane w samolotach Ju-86K-13. <\/p>\n\n\n\n
Replika bombowca PZL-37 \u0141o\u015b. 2012 rok.<\/p>\n\n\n\n
Mimo stosunkowo du\u017cej liczby zbudowanych maszyn PZL-37 \u0141o\u015b do naszych czas\u00f3w nie zachowa\u0142 si\u0119 ani jeden egzemplarz. A je\u015bli jaki\u015b egzemplarz przetrwa\u0142 okres drugiej wojny \u015bwiatowej, to z rozmys\u0142em zosta\u0142 zniszczony. Pami\u0119tajmy, i\u017c maszyny posiadali; Rumuni, moskale i germa\u0144cy. W okresie PRL nikt nie by\u0142 zainteresowany zdobyciem cho\u0107by wraku.<\/p>\n\n\n\n
Mimo to, kultywowana w drugim obiegu historia samolotu, nie pozwoli\u0142a na wymazanie z pami\u0119ci tego doskona\u0142ego samolotu. I przyszed\u0142 taki czas, kiedy w Mielcu, dw\u00f3ch m\u0142odych in\u017cynier\u00f3w Jakub Skrzypek i Kazimierz Nowakowski, zapa\u0142ali ch\u0119ci\u0105 wskrzeszenia cho\u0107by modelu w skali 1:4. Z tym pomys\u0142em, z pocz\u0105tkiem 2010 roku, udali si\u0119 do Dyrektora PZL-Mielec Sikorsky. Propozycja zosta\u0142 przyj\u0119ta i zmodyfikowana \u2013 skala ma by\u0107 1:1.<\/p>\n\n\n\n
Rekonstrukcja nie by\u0142a \u0142atwa, bo nie zachowa\u0142 si\u0119 \u017cadne plany techniczne i by\u0142y tylko kilkadziesi\u0105t zdj\u0119\u0107 oraz film\u00f3w. Dokumentacj\u0119 techniczn\u0105 tworzono od pocz\u0105tku na podstawie szcz\u0105tkowych materia\u0142\u00f3w, kt\u00f3re ocala\u0142y. Pomocne by\u0142y plany modelarskie, cho\u0107 wykonane w mniejszej skali. Zaplanowano budow\u0119 repliki pod go\u0142ym niebem, w pobli\u017cu postumentu na kt\u00f3rym mia\u0142 stan\u0105\u0107. Plan ten jednak ewoluowa\u0142. Stwierdzono, i\u017c dobrze by\u0142oby mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 przewo\u017cenia repliki na pokazy lub do hali w celu wykonania napraw lub poprawek malarskich. Dyrekcja zak\u0142adu PZL-Mielec Sikorsky, kt\u00f3ry jest od 2007 roku, w\u0142asno\u015bci\u0105 Amerykan\u00f3w, bardzo wspiera\u0142a ten program. Model powstawa\u0142 w tej samej hali nr 2, w kt\u00f3rej przed atakiem wrog\u00f3w germa\u0144c\u00f3w i moskali, produkowano bombowce PZL-37 \u0141o\u015b. Budowa modelu trwa\u0142a 2,5 roku i poch\u0142on\u0119\u0142a 5 000 roboczogodzin. Te 5 000 godzin to prywatny czas, jaki po\u015bwi\u0119cili pasjonaci-patrioci. W sumie przy budowie modelu pracowa\u0142o 70 os\u00f3b. Na budow\u0119 zu\u017cyto 5 ton aluminium i prawie ton\u0119 stali, 20 000 nit\u00f3w, 400 metr\u00f3w kwadratowych blachy na poszycie oraz 70 litr\u00f3w farby. \u0141o\u015b ma 17 metr\u00f3w rozpi\u0119to\u015bci, 13 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci i wa\u017cy oko\u0142o 6 ton.<\/p>\n\n\n\n
Uroczysto\u015b\u0107 prezentacji nielataj\u0105cej repliki zorganizowano dla VIP i \u015brodk\u00f3w masowego przekazu w dniu 29 wrze\u015bnia 2012 roku, (sobota). Uroczysto\u015b\u0107 mia\u0142a charakter wojskowo-patriotyczny. Przy d\u017awi\u0119kach \u201eMarszu Lotnik\u00f3w\u201d \u0141o\u015b zosta\u0142 wyprowadzony z tej samej hali, w kt\u00f3rej produkowany by\u0142 w 1939 roku. Przy asy\u015bcie kompanii honorowej zabrzmia\u0142 Mazurek D\u0105browskiego, zosta\u0142a wci\u0105gni\u0119ta flaga na maszt. Prezentacj\u0119 prowadzi\u0142 Andrzej Tu\u0142owiecki z Wydzia\u0142u Promocji Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Podczas uroczysto\u015bci powietrzny ho\u0142d legendarnemu bombowcowi doda\u0142 \u015bmig\u0142owiec S-92 Black Hawk oraz samolot TS-8 Bies. W dniu 30 wrze\u015bnia 2012 roku, (niedziela) model zaprezentowano mieszka\u0144com Mielca. Problem w tym, i\u017c model stoi na terenie zak\u0142adu i dost\u0119p do niego jest utrudniony. Dlatego niewykluczone, \u017ce w przysz\u0142o\u015bci model zostanie czasowo wypo\u017cyczony np. do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Sta\u0142ym miejscem jego prezentacji ma by\u0107 teren przed fabryk\u0105, po\u015br\u00f3d innych konstrukcji budowanych w Mielcu. Je\u015bli b\u0119d\u0105 sponsorzy, mo\u017cliwa jest czasowa prezentacja w innych plac\u00f3wkach muzealnych.<\/p>\n\n\n\n
Na przestrzeni dziesi\u0105tk\u00f3w lat samolot PZL-37 \u0141o\u015b obr\u00f3s\u0142 legend\u0105. Jest wymieniany natychmiast, gdy pytamy o Polskie samoloty w wojnie obronnej 1939 roku. By\u0142 i jest bez w\u0105tpienia dum\u0105 Polskiego Przemys\u0142u Lotniczego. PZL-37 \u0141o\u015b by\u0142 projektowany jako konstrukcja nowoczesna, wr\u0119cz nowatorska, wyprzedzaj\u0105ca niemal wszystkie inne. Lecz chyba najwa\u017cniejsze, i\u017c by\u0142a to konstrukcja ca\u0142kowicie Polska. Geniusz Polskich konstruktor\u00f3w, technik\u00f3w i robotnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Kontrowersje wok\u00f3\u0142 samolotu PZL-37 nie tycz\u0105 samej konstrukcji jako takiej. Problemem by\u0142 kierunek rozwoju lotnictwa i problem ten nie dotyczy\u0142 tylko Rzeczypospolitej Polskiej. W 30-latach XX wieku jednym z kierunk\u00f3w rozwoju by\u0142a teoria w\u0142oskiego genera\u0142a wyros\u0142a na do\u015bwiadczeniach wielkiej wojny \u015bwiatowej. Uwa\u017ca\u0142 on, \u017ce bombowce stanowi\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 si\u0142\u0119 nowoczesnego lotnictwa. Dopiero druga wojna \u015bwiatowa zweryfikowa\u0142a teorie u\u017cycia lotnictwa, w tym bombowego. Sam Giulio Douheta ewoluowa\u0142 w strategii u\u017cycia lotnictwa i sta\u0142 si\u0119 zwolennikiem tworzenia samolot\u00f3w uniwersalnych.<\/p>\n\n\n\n
Wielu znawc\u00f3w tematu twierdzi, \u017ce szybki dwusilnikowy bombowiec o du\u017cym ud\u017awigu, nie sprawdzi\u0142 si\u0119 w wojnie obronnej 1939 roku. Ale sprawdzi\u0142by si\u0119 (gdyby by\u0142a tak okazja) w atakach na cele na terenie germani. Gdyby te samoloty u\u017cyto zgodnie z przeznaczeniem mog\u0142y zapewne odnie\u015b\u0107 wielki sukces.<\/p>\n\n\n\n
Nieuzasadnionej krytyce poddawano uzbrojenie defensywne. Twierdzono, i\u017c trzy karabiny maszynowe to za ma\u0142o. Zapomnieli jednak, \u017ce PZL-37 \u0141o\u015b powinien dzia\u0142a\u0107 w os\u0142onie my\u015bliwc\u00f3w PZL-50 Jastrz\u0105b. A to ju\u017c wygl\u0105da\u0142oby zupe\u0142nie inaczej. Teraz, kiedy znamy wynik zmaga\u0144 z wojskiem germa\u0144skim i cios w plecy armii czerwonej, \u0142atwo jest powiedzie\u0107, \u017ce nale\u017ca\u0142o skromny bud\u017cet przeznaczy\u0107 na budow\u0119 my\u015bliwc\u00f3w. Nast\u0119pca genera\u0142a pilota Ludomi\u0142a Rayskiego (wielkiego patrioty), genera\u0142 pilot J\u00f3zef Zaj\u0105c, planowa\u0142 zako\u0144czenie produkcji PZL-37 i skierowanie ca\u0142ych si\u0142 na produkcj\u0119 my\u015bliwca, kt\u00f3ry by\u0142 bardziej potrzebny w wojnie obronnej. Planowano te\u017c przebudowanie PZL-37 na ci\u0119\u017ckie my\u015bliwce. Z perspektywy czasu ocenia\u0107 jest \u0142atwo. Wi\u0119c ju\u017c nie wyszukujmy minus\u00f3w samolotu PZL-37. B\u0105d\u017amy dumni z naszej historii, bo obecnie (2012 rok) nie budujemy ju\u017c \u017cadnych samolot\u00f3w bojowych.<\/p>\n\n\n\n
Opracowa\u0142 Karol Placha Hetman<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Mielec 2012-11-01 Samolot bombowy PZL PZL-37 \u0141o\u015b. Historia W historii Polskiego Lotnictwa by\u0142o kilka fantastycznych konstrukcji, kt\u00f3re wzbudza\u0142y ogromne zainteresowanie za granic\u0105. Rozwi\u0105zania konstrukcyjne w nich zastosowane, niejednokrotnie wyznacza\u0142y standardy. Obecnie (2012 rok) trudno w to uwierzy\u0107. Jednym z takich samolot\u00f3w by\u0142 PZL-37 \u0141o\u015b. PZL-37 \u0141o\u015b jest doskona\u0142ym przyk\u0142adem zdolno\u015bci Polskich konstruktor\u00f3w i biur projektowych do tworzenia […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":7340,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[],"class_list":["post-7339","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-samoloty"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7339","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7339"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7339\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7345,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7339\/revisions\/7345"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7340"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7339"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7339"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7339"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}