![\"\"](\"https:\/\/polot.net\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Wielkopolska-Wytwornia-Samolotow-SA-22Samolot22-BM-4a.-Zdjecie-Skrzydlata-Polska01-1024x676.png\")
![\"\"](\"https:\/\/polot.net\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Wielkopolska-Wytwornia-Samolotow-SA-22Samolot22-BM-4a.-Zdjecie-Skrzydlata-Polska02-1024x506.png\")
![\"\"](\"https:\/\/polot.net\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Wielkopolska-Wytwornia-Samolotow-SA-22Samolot22-BM-4a.-Zdjecie-Skrzydlata-Polska03.png\")
![\"\"](\"https:\/\/polot.net\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/Wielkopolska-Wytwornia-Samolotow-SA-22Samolot22-BM-4a.-Zdjecie-Skrzydlata-Polska04-1024x617.png\")
W dniu 11 sierpnia 1923 roku, za\u0142o\u017cono sp\u00f3\u0142k\u0119 akcyjn\u0105 pod nazw\u0105 Wielkopolska Wytw\u00f3rnia Samolot\u00f3w \u2013 “Samolot”, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 drug\u0105 firm\u0105, po Zak\u0142adach Mechanicznych E. Plage i T. La\u015bkiewicz w Lublinie, produkuj\u0105c\u0105 w Polsce samoloty. Firma powsta\u0142a z inicjatywy prezesa Zwi\u0105zku Lotnik\u00f3w Polskich – Czes\u0142awa Wawrzyniaka. W dniu 27 kwietnia 1924 roku, odby\u0142o si\u0119 uroczyste po\u015bwi\u0119cenie fabryki z udzia\u0142em Prezydenta Rzeczypospolitej profesora Stanis\u0142awa Wojciechowskiego.<\/p>\n\n\n\n
Pocz\u0105tkowo firma nie mie\u015bci\u0142a si\u0119 przy Lotnisku \u0141awica. Jej biura i warsztaty projektowe mie\u015bci\u0142y si\u0119 w budynkach mi\u0119dzy lotniskiem, a centrum miasta, w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o 3 km od lotniska. Dopiero w p\u00f3\u017aniejszym okresie, firma otrzyma\u0142a warsztaty i hangar na Lotnisku \u0141awica, dzier\u017cawi\u0105c je od 3. Pu\u0142ku Lotniczego. Ostatecznie WWS Samolot przy Lotnisku \u0141awica dysponowa\u0142a obszarem 12,5 ha. Pocz\u0105tkowo w firmie pracowa\u0142o oko\u0142o 100 pracownik\u00f3w. W 1925 roku, zatrudnionych by\u0142o a\u017c 500 os\u00f3b. Od 1926 roku, liczba pracownik\u00f3w si\u0119 zmniejsza\u0142a<\/p>\n\n\n\n
Dyrektorami naczelnymi byli kolejno; in\u017c Piotr Tu\u0142acz, in\u017c Roman Rosinkiewicz, Kazimierz Nencki. Biuro projektowe prowadzi\u0142 in\u017c. Piotr Tu\u0142acz, a od 1926 roku, in\u017cynier Ryszard Bartel. To od jego nazwiska niekt\u00f3re konstrukcje otrzyma\u0142y nazwy Bartel BM.<\/p>\n\n\n\n
Jednym z powod\u00f3w utworzenia firmy, by\u0142o z\u0142o\u017cone w 1923 roku, zam\u00f3wienie na samolot liniowy przez Departament \u017beglugi Powietrznej. Projektem by\u0142 samolot WZ-VIII-bis opracowany przez in\u017c. W\u0142adys\u0142awa Zalewskiego. Do budowy prototypu i podj\u0119cia produkcji jednak nie dosz\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Pierwszym samolotem zbudowanym w wytw\u00f3rni by\u0142 Hanriot-14, kt\u00f3ry w dniu 22 lutego 1925 roku, zosta\u0142 ochrzczony. Aktu dokona\u0142 genera\u0142 W\u0142odzimierz Zag\u00f3rski. By\u0142o to zwi\u0105zane z otrzymanym przez firm\u0119 WWS “Samolot” w 1924 roku, zam\u00f3wieniem na samoloty szkolne Hanriot. Do budowy maszyn wykorzystywano p\u00f3\u0142fabrykaty dostarczane z Francji. W okresie 1925-1926, firma zbudowa\u0142a 120 maszyn, kt\u00f3re pocz\u0105tkowo by\u0142y oznaczone HD-14, a nieco p\u00f3\u017aniej Hanriot H-28. Biuro konstrukcyjne na bazie Hanriot H-28 opracowa\u0142o wersj\u0119 sanitarn\u0105 przeznaczona do przewozu jednego rannego (chorego) na noszach. Samolot otrzyma\u0142 oznaczenie H-28s. Zbudowano tak\u017ce 80 samolot\u00f3w Hanriot H-19. \u0141\u0105cznie zbudowano oko\u0142o 200 samolot\u00f3w pochodz\u0105cych z Francji.<\/p>\n\n\n\n
Pocz\u0105tkowo budowano samoloty na licencji francuskiej. Korzystano tak\u017ce ze francuskich sposob\u00f3w organizacji pracy. Pierwsz\u0105 w\u0142asn\u0105 konstrukcj\u0105 zak\u0142adu by\u0142 samolot sportowy SP-1, kt\u00f3rego konstruktorem wiod\u0105cym by\u0142 in\u017cynier Piotr Tu\u0142acz. Samolot zosta\u0142 zbudowany i oblatany w lipcu 1926 roku.<\/p>\n\n\n\n
Bartel BM-2.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nSamolot BM-2 wykona\u0142 pierwszy lot w dniu 7 grudnia 1926 roku, po p\u00f3\u0142 roku budowy. Samolot okaza\u0142 si\u0119 udany i planowano uruchomi\u0107 jego produkcj\u0119 seryjn\u0105. Ostatecznie, produkcji nie podj\u0119to, z uwagi na kolejny, lepszy model.<\/p>\n\n\n\n
Bartel BM-4.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nBudow\u0119 prototypu BM-4 rozpocz\u0119to w marcu 1927 roku. Samolot mia\u0142 identyczne skrzyd\u0142a jak Bartel BM-2. W dodatku, skrzyd\u0142a g\u00f3rne i dolne s\u0105 wzajemnie zamienne. Zunifikowano tak\u017ce wiele podzespo\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w. Samolot Bartel BM-4 pierwszy lot wykona\u0142 w dniu 20 grudnia 1927 roku. Pilotem by\u0142 Edmund Ho\u0142ody\u0144ski, kt\u00f3ry by\u0142 pilotem fabrycznym WWS \u201eSamolot\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Samolot BM-4 okaza\u0142 si\u0119 lepszy od BM-2 i du\u017co lepszy od Hanriot H-28, kt\u00f3ry by\u0142 produkowany w WWS \u201eSamolot\u201d. Samolot BM-4 by\u0142 w locie stateczny, sterowany i poprawny. Samolot nie mia\u0142 tendencji do wchodzenia w korkoci\u0105g. W marcu 1927 roku, samolot BM-4 zosta\u0142 zaprezentowany na Lotnisku Mokot\u00f3w. Samolot przeszed\u0142 testy prowadzone przez Komisj\u0119 Departamentu Lotnictwa i Instytut Bada\u0144 Technicznych Lotnictwa. Ostatecznie, samolot BM-4 zosta\u0142 zaakceptowany, jako samolot szkolenia zaawansowanego w Wojsku Polskim.<\/p>\n\n\n\n
Samolot Bartel BM-4 zosta\u0142 wyposa\u017cony w silnik gwiazdowy \u201eWalter\u201d o mocy 85 KM. Taki samolot zosta\u0142 podarowany przez Rz\u0105d Polski, kr\u00f3lowi Afganistanu – Aman-Ullachowi, podczas jego wizyty w Polsce w 1928 roku.<\/p>\n\n\n\n
Ze wzgl\u0119du, na du\u017c\u0105 ilo\u015b\u0107 dost\u0119pnych silnik\u00f3w rotacyjnych \u201eLe Rhone\u201d, o mocy 80 KM, Wojsko Polskie zam\u00f3wi\u0142o 22 samoloty Bartel BM-4 z tymi silnikami. Prototyp BM-4a z silnikiem \u201eLe Rhone\u201d pierwszy lot wykona\u0142 w dniu 27 kwietnia 1928 roku. Samolot zosta\u0142 przyj\u0119ty do s\u0142u\u017cby w dniu 20 czerwca 1928 roku. Samoloty skierowano do szk\u00f3\u0142 wojskowych, a p\u00f3\u017anej tak\u017ce do Aeroklub\u00f3w. Zbudowano oko\u0142o 75 samolot\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Inne wersje samolot\u00f3w Bartel BM-4.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nBM-4c z silnikiem in\u017cyniera W. Zalewskiego \u201eAvia WZ-7\u201d, o mocy 80 KM.<\/p>\n\n\n\n
BM-4e tak\u017ce z Polskim silnikiem in\u017cyniera F. Petera \u201ePeterlot\u201d, o mocy 85 KM.<\/p>\n\n\n\n
BM-4f tak\u017ce z Polskim silnikiem in\u017cyniera Nowku\u0144skiego \u201eG-594 Czarny Piotru\u015b\u201d, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1930 roku w PZL Warszawa.<\/p>\n\n\n\n
BM-4g z silnikiem Gipsy, o mocy 105 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, w warsztatach PLL LOT.<\/p>\n\n\n\n
BM-4h z silnikiem Walter-Junior, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, i produkowano seryjne w zak\u0142adach PWS w Bia\u0142ej Podlaskiej.<\/p>\n\n\n\n
Bartel BM-5.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nSamolot Bartel BM-5 to zmodernizowany samolot Bartel BM-4. Samolot BM-5 by\u0142 budowany w wersjach a\/b\/c. Dostarczone Wojsku Polskiemu samoloty BM-4 i BM-5 s\u0142u\u017cy\u0142y w szko\u0142ach w Bydgoszczy i D\u0119blinie oraz w Lotnictwie Marynarki Wojennej w Pucku.<\/p>\n\n\n\n
W marcu 1930 roku, powsta\u0142 jeszcze jeden samolot oznaczony BM-6, ale jego produkcji ju\u017c nie podj\u0119to.<\/p>\n\n\n\n
W wytw\u00f3rni WWS \u201eSamolot\u201d miesi\u0119cznie budowano oko\u0142o 20 samolot\u00f3w. Maksymalnie mo\u017cna by\u0142o zbudowa\u0107 35 maszyn w ci\u0105gu miesi\u0105ca. Po po\u017carze fabryki WWS \u201eSamolot\u201d, kilkana\u015bcie samolot\u00f3w zbudowano poza Poznaniem. \u0141\u0105cznie, zbudowano oko\u0142o 75 samolot\u00f3w Bartel BM-4 wszystkich wersji.<\/p>\n\n\n\n
Konstrukcja samolotu Bartel MB-4.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nBartel BM-4 to samolot szkolny i sportowy, dwumiejscowy, dwup\u0142atowy, o konstrukcji drewnianej.<\/p>\n\n\n\n
Skrzyd\u0142a o konstrukcji drewnianej, wymienne mi\u0119dzy pozycj\u0105 na g\u00f3rze lub na dole. G\u00f3rne p\u0142aty s\u0105 wysuni\u0119te do przodu w stosunku do dolnych. Mi\u0119dzy skrzyd\u0142ami s\u0105 s\u0142upki w kszta\u0142cie litery \u201eN\u201d, wykonane z rur stalowych, kt\u00f3re zosta\u0142y oprofilowane. Wykrzy\u017cowanie wykonano stalowymi drutami. Okucia skrzyde\u0142 s\u0105 metalowe. Skrzyd\u0142a maj\u0105 profil Bartel 37 II a, o grubo\u015bci profilu 15,8 %. Pokrycie skrzyde\u0142 w przedzie jest sklejkowe, reszta jest kryta p\u0142\u00f3tnem. Lotki s\u0105 na wszystkich skrzyd\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n
Kad\u0142ub samolotu BM-4 ma przekr\u00f3j prostok\u0105tny, a od g\u00f3ry nieco zaokr\u0105glony. Przednia cz\u0119\u015b\u0107 kad\u0142uba jest o przekroju ko\u0142owym, wykonanym z blach, kt\u00f3re os\u0142aniaj\u0105 silnik. \u0141o\u017ce silnika wykonane z rur stalowych i jest mocowane przy pomocy oku\u0107 do drewnianych pod\u0142u\u017cnic. Za silnikiem umieszczono zbiornik paliwa o pojemno\u015bci 82 litr\u00f3w oraz zbiornik oleju o pojemno\u015bci 7,5 litra. Przestrze\u0144 silnika od kad\u0142uba jest oddzielona przegrod\u0105 ogniow\u0105 wykonan\u0105 z blachy aluminiowej. Kabina dwumiejscowa. Sterownice s\u0105 w obu kabinach. Przyrz\u0105dy pok\u0142adowe s\u0105 tylko w pierwszej kabinie. Niekt\u00f3re z nich s\u0105 na s\u0142upkach, aby by\u0142y widoczne z drugiej kabiny. Fotele s\u0105 regulowane i przystosowane do spadochron\u00f3w siedzeniowych i plecowych.<\/p>\n\n\n\n
Usterzenie klasyczne wykonane z rurek stalowych \u0142\u0105czonych spawaniem. Pokrycie wykonano z p\u0142\u00f3tna.<\/p>\n\n\n\n
Podwozie klasyczne. Ko\u0142a podwozia g\u0142\u00f3wnego o \u015brednicy 0,70 m, s\u0105 zamontowane na wsp\u00f3lnej osi. Amortyzatory wykonane z kr\u0105\u017ck\u00f3w gumowych.<\/p>\n\n\n\n
Silniki w samolotach Bartel BM-4.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nWersja BM-4a – Silnik rotacyjny \u201eLe Rhone\u201d, o mocy 80 KM, przy 120 obrotach na minut\u0119. Masa silnika wynosi 115 kg. \u015amig\u0142o sta\u0142e, dwu\u0142opatowe, Szyma\u0144ski HT-2, wykonane z drewna metoda klejenia. \u015arednica \u015bmig\u0142a wynosi 2,55 m.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4b otrzyma\u0142a silnik gwiazdowy, 7-cylindrowy, \u201eWalter\u201d o mocy 85 KM.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4c z silnikiem in\u017cyniera W. Zalewskiego \u201eAvia WZ-7\u201d, o mocy 80 KM.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4e tak\u017ce z Polskim silnikiem in\u017cyniera F. Petera \u201ePeterlot\u201d, o mocy 85 KM.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4f tak\u017ce z Polskim silnikiem in\u017cyniera Nowku\u0144skiego \u201eG-594 Czarny Piotru\u015b\u201d, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1930 roku w PZL Warszawa.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4g z silnikiem Gipsy, o mocy 105 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, w warsztatach PLL LOT.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4h z silnikiem Walter-Junior, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, i produkowano seryjne w zak\u0142adach PWS w Bia\u0142ej Podlaskiej.<\/p>\n\n\n\n
Dane T-T Bartel BM-4a.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nRozpi\u0119to\u015b\u0107 10,17 m. D\u0142ugo\u015b\u0107 7,22 m. Wysoko\u015b\u0107 2,89 m. Powierzchnia no\u015bna 25 m2. Masa w\u0142asna 538 kg. Masa ca\u0142kowita 791 kg. Masa paliwa 65 kg. Pu\u0142ap maksymalny 3 750 m. Pr\u0119dko\u015b\u0107 maksymalna 125 km\/h. Pr\u0119dko\u015b\u0107 l\u0105dowania 55 km\/h. Czas wznoszenia 9 minut 40 sekund na 1 000 m. Czas wznoszenia 23 minut 20 sekund na 2 000 m.<\/p>\n\n\n\n
Opracowa\u0142 Karol Placha Hetman<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Krak\u00f3w 2020-02-22 Wielkopolska Wytw\u00f3rnia Samolot\u00f3w SA \u201eSamolot\u201d Bartel BM-4. W dniu 11 sierpnia 1923 roku, za\u0142o\u017cono sp\u00f3\u0142k\u0119 akcyjn\u0105 pod nazw\u0105 Wielkopolska Wytw\u00f3rnia Samolot\u00f3w \u2013 “Samolot”, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 drug\u0105 firm\u0105, po Zak\u0142adach Mechanicznych E. Plage i T. La\u015bkiewicz w Lublinie, produkuj\u0105c\u0105 w Polsce samoloty. Firma powsta\u0142a z inicjatywy prezesa Zwi\u0105zku Lotnik\u00f3w Polskich – Czes\u0142awa Wawrzyniaka. […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":6675,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[],"class_list":["post-6674","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-samoloty"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6674","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6674"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6674\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6683,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6674\/revisions\/6683"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6675"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6674"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6674"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6674"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Budow\u0119 prototypu BM-4 rozpocz\u0119to w marcu 1927 roku. Samolot mia\u0142 identyczne skrzyd\u0142a jak Bartel BM-2. W dodatku, skrzyd\u0142a g\u00f3rne i dolne s\u0105 wzajemnie zamienne. Zunifikowano tak\u017ce wiele podzespo\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w. Samolot Bartel BM-4 pierwszy lot wykona\u0142 w dniu 20 grudnia 1927 roku. Pilotem by\u0142 Edmund Ho\u0142ody\u0144ski, kt\u00f3ry by\u0142 pilotem fabrycznym WWS \u201eSamolot\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Samolot BM-4 okaza\u0142 si\u0119 lepszy od BM-2 i du\u017co lepszy od Hanriot H-28, kt\u00f3ry by\u0142 produkowany w WWS \u201eSamolot\u201d. Samolot BM-4 by\u0142 w locie stateczny, sterowany i poprawny. Samolot nie mia\u0142 tendencji do wchodzenia w korkoci\u0105g. W marcu 1927 roku, samolot BM-4 zosta\u0142 zaprezentowany na Lotnisku Mokot\u00f3w. Samolot przeszed\u0142 testy prowadzone przez Komisj\u0119 Departamentu Lotnictwa i Instytut Bada\u0144 Technicznych Lotnictwa. Ostatecznie, samolot BM-4 zosta\u0142 zaakceptowany, jako samolot szkolenia zaawansowanego w Wojsku Polskim.<\/p>\n\n\n\n
Samolot Bartel BM-4 zosta\u0142 wyposa\u017cony w silnik gwiazdowy \u201eWalter\u201d o mocy 85 KM. Taki samolot zosta\u0142 podarowany przez Rz\u0105d Polski, kr\u00f3lowi Afganistanu – Aman-Ullachowi, podczas jego wizyty w Polsce w 1928 roku.<\/p>\n\n\n\n
Ze wzgl\u0119du, na du\u017c\u0105 ilo\u015b\u0107 dost\u0119pnych silnik\u00f3w rotacyjnych \u201eLe Rhone\u201d, o mocy 80 KM, Wojsko Polskie zam\u00f3wi\u0142o 22 samoloty Bartel BM-4 z tymi silnikami. Prototyp BM-4a z silnikiem \u201eLe Rhone\u201d pierwszy lot wykona\u0142 w dniu 27 kwietnia 1928 roku. Samolot zosta\u0142 przyj\u0119ty do s\u0142u\u017cby w dniu 20 czerwca 1928 roku. Samoloty skierowano do szk\u00f3\u0142 wojskowych, a p\u00f3\u017anej tak\u017ce do Aeroklub\u00f3w. Zbudowano oko\u0142o 75 samolot\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Inne wersje samolot\u00f3w Bartel BM-4.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nBM-4c z silnikiem in\u017cyniera W. Zalewskiego \u201eAvia WZ-7\u201d, o mocy 80 KM.<\/p>\n\n\n\n
BM-4e tak\u017ce z Polskim silnikiem in\u017cyniera F. Petera \u201ePeterlot\u201d, o mocy 85 KM.<\/p>\n\n\n\n
BM-4f tak\u017ce z Polskim silnikiem in\u017cyniera Nowku\u0144skiego \u201eG-594 Czarny Piotru\u015b\u201d, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1930 roku w PZL Warszawa.<\/p>\n\n\n\n
BM-4g z silnikiem Gipsy, o mocy 105 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, w warsztatach PLL LOT.<\/p>\n\n\n\n
BM-4h z silnikiem Walter-Junior, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, i produkowano seryjne w zak\u0142adach PWS w Bia\u0142ej Podlaskiej.<\/p>\n\n\n\n
Bartel BM-5.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nSamolot Bartel BM-5 to zmodernizowany samolot Bartel BM-4. Samolot BM-5 by\u0142 budowany w wersjach a\/b\/c. Dostarczone Wojsku Polskiemu samoloty BM-4 i BM-5 s\u0142u\u017cy\u0142y w szko\u0142ach w Bydgoszczy i D\u0119blinie oraz w Lotnictwie Marynarki Wojennej w Pucku.<\/p>\n\n\n\n
W marcu 1930 roku, powsta\u0142 jeszcze jeden samolot oznaczony BM-6, ale jego produkcji ju\u017c nie podj\u0119to.<\/p>\n\n\n\n
W wytw\u00f3rni WWS \u201eSamolot\u201d miesi\u0119cznie budowano oko\u0142o 20 samolot\u00f3w. Maksymalnie mo\u017cna by\u0142o zbudowa\u0107 35 maszyn w ci\u0105gu miesi\u0105ca. Po po\u017carze fabryki WWS \u201eSamolot\u201d, kilkana\u015bcie samolot\u00f3w zbudowano poza Poznaniem. \u0141\u0105cznie, zbudowano oko\u0142o 75 samolot\u00f3w Bartel BM-4 wszystkich wersji.<\/p>\n\n\n\n
Konstrukcja samolotu Bartel MB-4.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nBartel BM-4 to samolot szkolny i sportowy, dwumiejscowy, dwup\u0142atowy, o konstrukcji drewnianej.<\/p>\n\n\n\n
Skrzyd\u0142a o konstrukcji drewnianej, wymienne mi\u0119dzy pozycj\u0105 na g\u00f3rze lub na dole. G\u00f3rne p\u0142aty s\u0105 wysuni\u0119te do przodu w stosunku do dolnych. Mi\u0119dzy skrzyd\u0142ami s\u0105 s\u0142upki w kszta\u0142cie litery \u201eN\u201d, wykonane z rur stalowych, kt\u00f3re zosta\u0142y oprofilowane. Wykrzy\u017cowanie wykonano stalowymi drutami. Okucia skrzyde\u0142 s\u0105 metalowe. Skrzyd\u0142a maj\u0105 profil Bartel 37 II a, o grubo\u015bci profilu 15,8 %. Pokrycie skrzyde\u0142 w przedzie jest sklejkowe, reszta jest kryta p\u0142\u00f3tnem. Lotki s\u0105 na wszystkich skrzyd\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n
Kad\u0142ub samolotu BM-4 ma przekr\u00f3j prostok\u0105tny, a od g\u00f3ry nieco zaokr\u0105glony. Przednia cz\u0119\u015b\u0107 kad\u0142uba jest o przekroju ko\u0142owym, wykonanym z blach, kt\u00f3re os\u0142aniaj\u0105 silnik. \u0141o\u017ce silnika wykonane z rur stalowych i jest mocowane przy pomocy oku\u0107 do drewnianych pod\u0142u\u017cnic. Za silnikiem umieszczono zbiornik paliwa o pojemno\u015bci 82 litr\u00f3w oraz zbiornik oleju o pojemno\u015bci 7,5 litra. Przestrze\u0144 silnika od kad\u0142uba jest oddzielona przegrod\u0105 ogniow\u0105 wykonan\u0105 z blachy aluminiowej. Kabina dwumiejscowa. Sterownice s\u0105 w obu kabinach. Przyrz\u0105dy pok\u0142adowe s\u0105 tylko w pierwszej kabinie. Niekt\u00f3re z nich s\u0105 na s\u0142upkach, aby by\u0142y widoczne z drugiej kabiny. Fotele s\u0105 regulowane i przystosowane do spadochron\u00f3w siedzeniowych i plecowych.<\/p>\n\n\n\n
Usterzenie klasyczne wykonane z rurek stalowych \u0142\u0105czonych spawaniem. Pokrycie wykonano z p\u0142\u00f3tna.<\/p>\n\n\n\n
Podwozie klasyczne. Ko\u0142a podwozia g\u0142\u00f3wnego o \u015brednicy 0,70 m, s\u0105 zamontowane na wsp\u00f3lnej osi. Amortyzatory wykonane z kr\u0105\u017ck\u00f3w gumowych.<\/p>\n\n\n\n
Silniki w samolotach Bartel BM-4.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nWersja BM-4a – Silnik rotacyjny \u201eLe Rhone\u201d, o mocy 80 KM, przy 120 obrotach na minut\u0119. Masa silnika wynosi 115 kg. \u015amig\u0142o sta\u0142e, dwu\u0142opatowe, Szyma\u0144ski HT-2, wykonane z drewna metoda klejenia. \u015arednica \u015bmig\u0142a wynosi 2,55 m.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4b otrzyma\u0142a silnik gwiazdowy, 7-cylindrowy, \u201eWalter\u201d o mocy 85 KM.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4c z silnikiem in\u017cyniera W. Zalewskiego \u201eAvia WZ-7\u201d, o mocy 80 KM.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4e tak\u017ce z Polskim silnikiem in\u017cyniera F. Petera \u201ePeterlot\u201d, o mocy 85 KM.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4f tak\u017ce z Polskim silnikiem in\u017cyniera Nowku\u0144skiego \u201eG-594 Czarny Piotru\u015b\u201d, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1930 roku w PZL Warszawa.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4g z silnikiem Gipsy, o mocy 105 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, w warsztatach PLL LOT.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4h z silnikiem Walter-Junior, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, i produkowano seryjne w zak\u0142adach PWS w Bia\u0142ej Podlaskiej.<\/p>\n\n\n\n
Dane T-T Bartel BM-4a.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nRozpi\u0119to\u015b\u0107 10,17 m. D\u0142ugo\u015b\u0107 7,22 m. Wysoko\u015b\u0107 2,89 m. Powierzchnia no\u015bna 25 m2. Masa w\u0142asna 538 kg. Masa ca\u0142kowita 791 kg. Masa paliwa 65 kg. Pu\u0142ap maksymalny 3 750 m. Pr\u0119dko\u015b\u0107 maksymalna 125 km\/h. Pr\u0119dko\u015b\u0107 l\u0105dowania 55 km\/h. Czas wznoszenia 9 minut 40 sekund na 1 000 m. Czas wznoszenia 23 minut 20 sekund na 2 000 m.<\/p>\n\n\n\n
Opracowa\u0142 Karol Placha Hetman<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Krak\u00f3w 2020-02-22 Wielkopolska Wytw\u00f3rnia Samolot\u00f3w SA \u201eSamolot\u201d Bartel BM-4. W dniu 11 sierpnia 1923 roku, za\u0142o\u017cono sp\u00f3\u0142k\u0119 akcyjn\u0105 pod nazw\u0105 Wielkopolska Wytw\u00f3rnia Samolot\u00f3w \u2013 “Samolot”, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 drug\u0105 firm\u0105, po Zak\u0142adach Mechanicznych E. Plage i T. La\u015bkiewicz w Lublinie, produkuj\u0105c\u0105 w Polsce samoloty. Firma powsta\u0142a z inicjatywy prezesa Zwi\u0105zku Lotnik\u00f3w Polskich – Czes\u0142awa Wawrzyniaka. […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":6675,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[],"class_list":["post-6674","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-samoloty"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6674","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6674"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6674\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6683,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6674\/revisions\/6683"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6675"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6674"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6674"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6674"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Samolot Bartel BM-5 to zmodernizowany samolot Bartel BM-4. Samolot BM-5 by\u0142 budowany w wersjach a\/b\/c. Dostarczone Wojsku Polskiemu samoloty BM-4 i BM-5 s\u0142u\u017cy\u0142y w szko\u0142ach w Bydgoszczy i D\u0119blinie oraz w Lotnictwie Marynarki Wojennej w Pucku.<\/p>\n\n\n\n
W marcu 1930 roku, powsta\u0142 jeszcze jeden samolot oznaczony BM-6, ale jego produkcji ju\u017c nie podj\u0119to.<\/p>\n\n\n\n
W wytw\u00f3rni WWS \u201eSamolot\u201d miesi\u0119cznie budowano oko\u0142o 20 samolot\u00f3w. Maksymalnie mo\u017cna by\u0142o zbudowa\u0107 35 maszyn w ci\u0105gu miesi\u0105ca. Po po\u017carze fabryki WWS \u201eSamolot\u201d, kilkana\u015bcie samolot\u00f3w zbudowano poza Poznaniem. \u0141\u0105cznie, zbudowano oko\u0142o 75 samolot\u00f3w Bartel BM-4 wszystkich wersji.<\/p>\n\n\n\n
Konstrukcja samolotu Bartel MB-4.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nBartel BM-4 to samolot szkolny i sportowy, dwumiejscowy, dwup\u0142atowy, o konstrukcji drewnianej.<\/p>\n\n\n\n
Skrzyd\u0142a o konstrukcji drewnianej, wymienne mi\u0119dzy pozycj\u0105 na g\u00f3rze lub na dole. G\u00f3rne p\u0142aty s\u0105 wysuni\u0119te do przodu w stosunku do dolnych. Mi\u0119dzy skrzyd\u0142ami s\u0105 s\u0142upki w kszta\u0142cie litery \u201eN\u201d, wykonane z rur stalowych, kt\u00f3re zosta\u0142y oprofilowane. Wykrzy\u017cowanie wykonano stalowymi drutami. Okucia skrzyde\u0142 s\u0105 metalowe. Skrzyd\u0142a maj\u0105 profil Bartel 37 II a, o grubo\u015bci profilu 15,8 %. Pokrycie skrzyde\u0142 w przedzie jest sklejkowe, reszta jest kryta p\u0142\u00f3tnem. Lotki s\u0105 na wszystkich skrzyd\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n
Kad\u0142ub samolotu BM-4 ma przekr\u00f3j prostok\u0105tny, a od g\u00f3ry nieco zaokr\u0105glony. Przednia cz\u0119\u015b\u0107 kad\u0142uba jest o przekroju ko\u0142owym, wykonanym z blach, kt\u00f3re os\u0142aniaj\u0105 silnik. \u0141o\u017ce silnika wykonane z rur stalowych i jest mocowane przy pomocy oku\u0107 do drewnianych pod\u0142u\u017cnic. Za silnikiem umieszczono zbiornik paliwa o pojemno\u015bci 82 litr\u00f3w oraz zbiornik oleju o pojemno\u015bci 7,5 litra. Przestrze\u0144 silnika od kad\u0142uba jest oddzielona przegrod\u0105 ogniow\u0105 wykonan\u0105 z blachy aluminiowej. Kabina dwumiejscowa. Sterownice s\u0105 w obu kabinach. Przyrz\u0105dy pok\u0142adowe s\u0105 tylko w pierwszej kabinie. Niekt\u00f3re z nich s\u0105 na s\u0142upkach, aby by\u0142y widoczne z drugiej kabiny. Fotele s\u0105 regulowane i przystosowane do spadochron\u00f3w siedzeniowych i plecowych.<\/p>\n\n\n\n
Usterzenie klasyczne wykonane z rurek stalowych \u0142\u0105czonych spawaniem. Pokrycie wykonano z p\u0142\u00f3tna.<\/p>\n\n\n\n
Podwozie klasyczne. Ko\u0142a podwozia g\u0142\u00f3wnego o \u015brednicy 0,70 m, s\u0105 zamontowane na wsp\u00f3lnej osi. Amortyzatory wykonane z kr\u0105\u017ck\u00f3w gumowych.<\/p>\n\n\n\n
Silniki w samolotach Bartel BM-4.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nWersja BM-4a – Silnik rotacyjny \u201eLe Rhone\u201d, o mocy 80 KM, przy 120 obrotach na minut\u0119. Masa silnika wynosi 115 kg. \u015amig\u0142o sta\u0142e, dwu\u0142opatowe, Szyma\u0144ski HT-2, wykonane z drewna metoda klejenia. \u015arednica \u015bmig\u0142a wynosi 2,55 m.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4b otrzyma\u0142a silnik gwiazdowy, 7-cylindrowy, \u201eWalter\u201d o mocy 85 KM.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4c z silnikiem in\u017cyniera W. Zalewskiego \u201eAvia WZ-7\u201d, o mocy 80 KM.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4e tak\u017ce z Polskim silnikiem in\u017cyniera F. Petera \u201ePeterlot\u201d, o mocy 85 KM.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4f tak\u017ce z Polskim silnikiem in\u017cyniera Nowku\u0144skiego \u201eG-594 Czarny Piotru\u015b\u201d, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1930 roku w PZL Warszawa.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4g z silnikiem Gipsy, o mocy 105 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, w warsztatach PLL LOT.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4h z silnikiem Walter-Junior, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, i produkowano seryjne w zak\u0142adach PWS w Bia\u0142ej Podlaskiej.<\/p>\n\n\n\n
Dane T-T Bartel BM-4a.<\/strong><\/h2>\n\n\n\nRozpi\u0119to\u015b\u0107 10,17 m. D\u0142ugo\u015b\u0107 7,22 m. Wysoko\u015b\u0107 2,89 m. Powierzchnia no\u015bna 25 m2. Masa w\u0142asna 538 kg. Masa ca\u0142kowita 791 kg. Masa paliwa 65 kg. Pu\u0142ap maksymalny 3 750 m. Pr\u0119dko\u015b\u0107 maksymalna 125 km\/h. Pr\u0119dko\u015b\u0107 l\u0105dowania 55 km\/h. Czas wznoszenia 9 minut 40 sekund na 1 000 m. Czas wznoszenia 23 minut 20 sekund na 2 000 m.<\/p>\n\n\n\n
Opracowa\u0142 Karol Placha Hetman<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Krak\u00f3w 2020-02-22 Wielkopolska Wytw\u00f3rnia Samolot\u00f3w SA \u201eSamolot\u201d Bartel BM-4. W dniu 11 sierpnia 1923 roku, za\u0142o\u017cono sp\u00f3\u0142k\u0119 akcyjn\u0105 pod nazw\u0105 Wielkopolska Wytw\u00f3rnia Samolot\u00f3w \u2013 “Samolot”, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 drug\u0105 firm\u0105, po Zak\u0142adach Mechanicznych E. Plage i T. La\u015bkiewicz w Lublinie, produkuj\u0105c\u0105 w Polsce samoloty. Firma powsta\u0142a z inicjatywy prezesa Zwi\u0105zku Lotnik\u00f3w Polskich – Czes\u0142awa Wawrzyniaka. […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":6675,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[],"class_list":["post-6674","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-samoloty"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6674","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6674"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6674\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6683,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6674\/revisions\/6683"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6675"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6674"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6674"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6674"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Wersja BM-4a – Silnik rotacyjny \u201eLe Rhone\u201d, o mocy 80 KM, przy 120 obrotach na minut\u0119. Masa silnika wynosi 115 kg. \u015amig\u0142o sta\u0142e, dwu\u0142opatowe, Szyma\u0144ski HT-2, wykonane z drewna metoda klejenia. \u015arednica \u015bmig\u0142a wynosi 2,55 m.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4b otrzyma\u0142a silnik gwiazdowy, 7-cylindrowy, \u201eWalter\u201d o mocy 85 KM.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4c z silnikiem in\u017cyniera W. Zalewskiego \u201eAvia WZ-7\u201d, o mocy 80 KM.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4e tak\u017ce z Polskim silnikiem in\u017cyniera F. Petera \u201ePeterlot\u201d, o mocy 85 KM.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4f tak\u017ce z Polskim silnikiem in\u017cyniera Nowku\u0144skiego \u201eG-594 Czarny Piotru\u015b\u201d, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1930 roku w PZL Warszawa.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4g z silnikiem Gipsy, o mocy 105 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, w warsztatach PLL LOT.<\/p>\n\n\n\n
Wersja BM-4h z silnikiem Walter-Junior, o mocy 100 KM. Samolot zbudowano w 1931 roku, i produkowano seryjne w zak\u0142adach PWS w Bia\u0142ej Podlaskiej.<\/p>\n\n\n\n