Powstanie\u00a0samolotu TS-11 Iskra.<\/h3>\n
Kiedy Polskie Lotnictwo Wojskowe w 1952 roku, zosta\u0142o wyposa\u017cone w samoloty z nap\u0119dem turboodrzutowym, powsta\u0142a potrzeba opracowania nowego\u00a0samolotu szkolno-treningowego w\u0142a\u015bnie z takim rodzajem nap\u0119du. Konieczna by\u0142a konstrukcja ca\u0142kowicie metalowa, z wci\u0105ganym podwoziem, z\u00a0przednim ko\u0142em i o charakterystykach podobnych do samolot\u00f3w bojowych MiG-15 i Lim-1, powszechnie u\u017cytkowanych w pierwszej po\u0142owie 50-lat XX wieku.<\/p>\n
W 1956 roku, Dow\u00f3dztwo Wojsk Lotniczych przygotowa\u0142o wymagania taktyczno-techniczne (WTT), kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 podstaw\u0105 do opracowania projektu Polskiego\u00a0szkolno-treningowego odrzutowca. Opracowania nowej konstrukcji podj\u0105\u0142 si\u0119 O\u015brodek Konstrukcji Lotniczych przy WSK PZL Warszawa Ok\u0119cie. Zespo\u0142em kierowa\u0142 docent\u00a0in\u017cynier (p\u00f3\u017aniej profesor) Tadeusz So\u0142tyk. Zesp\u00f3\u0142 ten mia\u0142 ju\u017c w swoim dorobku kilka udanych konstrukcji, w tym samolot TS-8 Bies, kt\u00f3ry tak\u017ce\u00a0by\u0142 szkolno-treningowy.\u00a0W wymaganiach by\u0142a mowa o pr\u0119dko\u015bci maksymalnej rz\u0119du Ma-0,8, ale jednocze\u015bnie samolot mia\u0142 mie\u0107 dobre w\u0142a\u015bciwo\u015bci przy l\u0105dowaniu. Dlatego wybrano\u00a0skrzyd\u0142o proste, ale o cienkim profilu. Silnik umieszczono w centralnej cz\u0119\u015bci kad\u0142uba. Aby nie dopu\u015bci\u0107 do obni\u017cenia sprawno\u015bci silnika zaprojektowano kr\u00f3tk\u0105 rur\u0119 wylotow\u0105.\u00a0Dlatego kad\u0142ub sta\u0142 si\u0119 typu redanowego. Wad\u0105 takiego rozwi\u0105zania jest nadmierne nagrzewania si\u0119 tylnej cz\u0119\u015bci samolotu. Aby temu zapobiec,\u00a0konstruktorzy odsun\u0119li o\u015b silnika od belki i tak ukszta\u0142towali kad\u0142ub, aby zimne powietrze op\u0142ywaj\u0105ce kad\u0142ub oddzieli\u0142o gor\u0105ce gazy od\u00a0konstrukcji.<\/p>\n
Istotnym problemem do rozwi\u0105zania by\u0142o rozmieszczenie lotnik\u00f3w w kokpicie. Kiedy ucze\u0144 i instruktor siedz\u0105 obok siebie, instruktor ca\u0142y czas\u00a0widzi zachowanie i czynno\u015bci ucznia. To rozwi\u0105zanie jednak w spos\u00f3b znacz\u0105cy zwi\u0119ksza przekr\u00f3j poprzeczny samolotu, a przez to op\u00f3r lec\u0105cego samolotu. Aby\u00a0zachowa\u0107 zbli\u017cone parametry lotu nale\u017cy zastosowa\u0107 mocniejszy zesp\u00f3\u0142 nap\u0119dowy, a to zwi\u0119ksza koszty. Kiedy instruktor siedzi za uczniem\u00a0ma mniejsz\u0105 kontrol\u0119 nad nim, ale nie nad samolotem. Odpowiednie wyposa\u017cenie rozwi\u0105zuje pozosta\u0142e problemy. Dodatkowo starano si\u0119 zachowa\u0107\u00a0maksymalnie ma\u0142y przekr\u00f3j kad\u0142uba, aby jeszcze bardziej zmniejszy\u0107 op\u00f3r aerodynamiczny samolotu.<\/p>\n
Wyposa\u017cenie zastosowane w samolocie mia\u0142o umo\u017cliwi\u0107 loty w ka\u017cdych warunkach atmosferycznych, w dzie\u0144 i w nocy, a tak\u017ce bez widoczno\u015bci\u00a0ziemi.<\/p>\n
Prototypy TS-11.<\/h3>\n
W ko\u0144cu 1957 roku, gotowa by\u0142a makieta samolotu. Wykonano j\u0105 dla sprawdzenia celowo\u015bci rozmieszczenia wyposa\u017cenia oraz kontroli wygody pracy za\u0142ogi i obs\u0142ugi\u00a0naziemnej. Makiet\u0119 wykonano z drewna, w skali 1:1. Makieta wyr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119 dzia\u0142kiem zabudowanym w dodatkowej gondoli podwieszonej pod kad\u0142ubem\u00a0w jego prawej cz\u0119\u015bci. Komisja makietowa DWL (Dow\u00f3dztwa Wojsk Lotniczych) w okresie 1957-1958, dokona\u0142a oceny makiety i projektu\u00a0wst\u0119pnego. Ocena wypad\u0142a pozytywnie, cho\u0107 komisja mia\u0142a kilka istotnych spostrze\u017ce\u0144 i uwag.<\/p>\n Dalsze prace kontynuowano ju\u017c w O\u015brodku Konstrukcji Lotniczych przy WSK Ok\u0119cie, gdzie zosta\u0142 przeniesiony zesp\u00f3\u0142 in\u017cyniera Tadeusza So\u0142tyka. W 1958 roku, w zak\u0142adzie WSK Ok\u0119cie przyst\u0105piono do budowy czterech samolot\u00f3w.\u00a0W marcu 1959 roku, uko\u0144czono budow\u0119 p\u0142atowca do pr\u00f3b statycznych TS-11-01. Na p\u0142atowcu przeprowadzono oko\u0142o 50 r\u00f3\u017cnych pr\u00f3b i test\u00f3w. W grudniu 1959 roku, uko\u0144czono pierwszy prototyp do bada\u0144 w locie TS-11-02. Wyposa\u017cono go w silnik Viper 8 o ci\u0105gu 1 x 7,80 kN (1 x 795 kG).\u00a0Pierwszy lot wykona\u0142 pilot do\u015bwiadczalny in\u017cynier Andrzej Ab\u0142amowicz w dniu 5 lutego 1960 roku. Kilka dni p\u00f3\u017aniej odby\u0142 si\u0119 oficjalny pokaz samolotu na ziemi i w powietrzu, dla przedstawicieli w\u0142adz partyjnych i wojskowych. W dniu\u00a011 wrze\u015bnia 1960 roku, prototyp zademonstrowano publicznie w locie nad \u0141odzi\u0105, z okazji \u015awi\u0119ta Lotnictwa.<\/p>\n Pr\u00f3by samolotu prowadzone w 1960 roku, dzieli\u0142y si\u0119 na kilka faz. Pocz\u0105tkowo sprawdzono osi\u0105gi samolotu por\u00f3wnuj\u0105c je z przyj\u0119tymi\u00a0za\u0142o\u017ceniami. Nast\u0119pnie sprawdzano w\u0142a\u015bciwo\u015bci lotne i mo\u017cliwo\u015bci wykonywania figur wy\u017cszego pilota\u017cu. W pierwszych lotach przeprowadzono\u00a0tak\u017ce pr\u00f3by zrzutu os\u0142ony kabiny i dzia\u0142ania foteli wyrzucanych. Fotele wystrzeliwano zar\u00f3wno przy odrzuconej os\u0142onie kabiny jak i przez ni\u0105.<\/p>\n Prototypy TS-11-03 zosta\u0142 oblatany w marcu 1961 roku, a TS-11-04 wykona\u0142y sw\u00f3j pierwszy lot w lipcu 1961 roku. Od pierwszego prototypu odr\u00f3\u017cnia\u0142\u00a0je nap\u0119d. Na samolotach zamontowano Polski silnik HO-10 o ci\u0105gu 1 x 7,84 kN (1 x 800 kG) oraz samoloty posiad\u0142y uzbrojenie strzeleckie w postaci dzia\u0142ka\u00a0kalibru 23 mm. Na tych samolotach przeprowadzono szczeg\u00f3\u0142owe pr\u00f3by w zakresie osi\u0105g\u00f3w, stateczno\u015bci, sterowno\u015bci i bezpiecze\u0144stwa lotu. Zwr\u00f3cono\u00a0szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na trudne konfiguracje i stany awaryjne. Zbadano zachowanie si\u0119 samolotu przy przeci\u0105ganiu i w korkoci\u0105gu. Badano\u00a0drgania samowzbudne typu flatter. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w zakresie przewidzianych pr\u0119dko\u015bci eksploatacyjnych flatter nie wyst\u0119puje. Pozytywne pr\u00f3by fabryczne spowodowa\u0142y rekomendacje samolotu do pr\u00f3b pa\u0144stwowych.<\/p>\n Pr\u00f3by pa\u0144stwowe przeprowadzono w po\u0142owie 1961 roku. Uznano, \u017ce samolot spe\u0142nia za\u0142o\u017cone wymagania i jest konstrukcj\u0105 perspektywiczn\u0105. Samolot jest\u00a0\u0142atwy i poprawny w pilota\u017cu oraz w ruchu na ziemi (ko\u0142owanie). Samolot w locie jest zwrotny i stateczny. Jedynie z lotek na dr\u0105\u017cki sterowe wyst\u0119powa\u0142y zbyt du\u017ce\u00a0si\u0142y, a od steru kierunku by\u0142y za ma\u0142e. Pierwszy problem zlikwidowano montuj\u0105c wzmacniacze hydrauliczne. Drugi poprzez zmian\u0119 mechanizmu\u00a0sterowania. Kabina jest obszerna, a widoczno\u015b\u0107 z niej jest dobra. Przyrz\u0105dy w kabinie rozmieszczono logicznie, systematycznie i celowo, eliminuj\u0105c\u00a0do minimum mo\u017cliwo\u015b\u0107 pope\u0142nienia pomy\u0142ki przez ucznia-pilota. Automatyzacja samolotu by\u0142a na wysokim poziomie. Jednym przyciskiem uruchamia\u00a0si\u0119 silnik, jednym przyciskiem wypuszcza si\u0119 i chowa podwozie, jednym przyciskiem uruchamia klapy skrzyd\u0142owe. Pr\u00f3by zako\u0144czy\u0142y si\u0119 ocen\u0105 pozytywn\u0105. Stwierdzono, \u017ce konstrukcja w pe\u0142ni spe\u0142nia postawione przed ni\u0105 wymagania. Rozpocz\u0119to przygotowywanie dokumentacji dla produkcji seryjnej.<\/p>\n Na pocz\u0105tku sierpnia 1961 roku, piloci J\u00f3zef Manet i Andrzej Ab\u0142amowicz polecieli na samolocie TS-11-03 do Moskwy. Przelot odbywa\u0142 si\u0119 etapami; Warszawa – Mi\u0144sk Bia\u0142oruski \u2013\u00a0Smole\u0144sk \u2013 Kubianka \u2013 Moskwa. Tam na lotnisku Akademii Lotniczej w Monino przeprowadzono pr\u00f3by por\u00f3wnawcze z ruskim samolotem Jak-30 nb 90 i\u00a0czechos\u0142owackim L-29 Delfin nb 0003. W za\u0142o\u017ceniu, pr\u00f3by mia\u0142y wy\u0142oni\u0107 samolot szkolno-treningowy dla ca\u0142ego obozu komunistycznego. Te ciekawe pr\u00f3by trwa\u0142y prawie dwa miesi\u0105ce. Najgorzej wypad\u0142 ruski samolot Jak-30. Samolot by\u0142 najl\u017cejszy z ca\u0142ej tr\u00f3jki, a mimo podobnej mocy silnik\u00f3w, by\u0142 najwolniejszy, zar\u00f3wno w pr\u0119dko\u015bci poziomej, jak i wznoszenia. Konstruktorzy samolotu Jak-30 nie przewidywali dla niego \u017cadnego uzbrojenia. Czechos\u0142owacki L-29 Delfin wypad\u0142 ca\u0142kiem przyzwoicie. Najlepiej wypad\u0142 samolot TS-11 Iskra. Jednak Kreml\u00a0zdecydowa\u0142, \u017ce standardowym samolotem szkolnym dla pa\u0144stw Uk\u0142adu Warszawskiego b\u0119dzie L-29. Ma\u0142o tego, CCCP rekomendowa\u0142 ten samolot wszystkim potencjalnym sojusznikom poza Europ\u0105. Jedynie w Polsce postanowiono pozosta\u0107 przy swoim samolocie Iskra.<\/p>\n W uznaniu zas\u0142ug zwi\u0105zanych z opracowaniem samolotu doc. mgr in\u017c. Tadeusz So\u0142tyk otrzyma\u0142 Nagrod\u0119 Ministra Obrony Narodowej. Natomiast w\u00a0konkursie gazety \u201e\u017bycie Warszawy\u201d za 1962 rok, ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 konstruktorski otrzyma\u0142 tytu\u0142 Mistrza Techniki.<\/p>\n Poniewa\u017c okaza\u0142o si\u0119, \u017ce Polski silnik, nad kt\u00f3rym pracowano w Instytucie Lotnictwa, b\u0119dzie zdatny do zamontowania w samolocie p\u00f3\u017aniej ni\u017c\u00a0powstan\u0105 p\u0142atowce, dlatego zdecydowano si\u0119 na zakup silnika za granic\u0105. Wyb\u00f3r pad\u0142 na powszechnie stosowany w lotnictwie brytyjski silnik Viper\u00a08, o ci\u0105gu 1 x 7,80 kN (1 x 795 kG). Silnik kupiono w Jugos\u0142awii, nie do ko\u0144ca legalnie. W rzeczywisto\u015bci silnik ten nigdy nie powinien znale\u017a\u0107 si\u0119 w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, z uwagi na to, i\u017c by\u0142 to silnik zza \u201e\u017celaznej kurtyny\u201d. Silnik ten zamontowano na pierwszym lataj\u0105cym prototypie TS-11-02.<\/p>\n Silnik Viper 8 skopiowano w WSK Rzesz\u00f3w i produkowano seryjnie pod nazw\u0105 HO-10, o ci\u0105gu 1 x 7,84 kN (1 x 800 kG). Silniki te zamontowano\u00a0na prototypach TS-11-03, TS-11-04, a nast\u0119pnie w samolotach pierwszych serii produkcyjnych.<\/p>\n Do opracowania silnika HO-10 przyst\u0105piono w dniu 1 lutego 1958 roku. Zesp\u00f3\u0142, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 to zadanie, mia\u0142 ju\u017c na swoim koncie opracowanie\u00a0silnika do\u015bwiadczalnego TO-350 o ci\u0105gu 1 x 3,4 kN (1 x 350 kG). W konstrukcji nowego silnika wykorzystano materia\u0142y dost\u0119pne w kraju, co\u00a0by\u0142o zwi\u0105zane z produkcj\u0105 silnik\u00f3w rodziny Lis (licencyjny silnik). Dokumentacj\u0119 technologiczn\u0105 silnika uko\u0144czono w dniu 30 pa\u017adziernika 1958 roku. Budow\u0119 pierwszego\u00a0egzemplarza uko\u0144czono w grudniu 1959 roku i niezw\u0142ocznie rozpocz\u0119to jego badania. Do dnia 8 czerwca 1961 roku, wykonano 7 egzemplarzy silnika HO-10.\u00a0\u0141\u0105cznie zbudowano 10 egzemplarzy prototypowych.\u00a0Silnik ten by\u0142 produkowany seryjnie w okresie 1961-1964.<\/p>\n HO-10 to klasyczny silnik turboodrzutowy, jednoprzep\u0142ywowy. Sk\u0142ada si\u0119 z osiowej spr\u0119\u017carki 7-stopniowej, pier\u015bcieniowej komory spalania z odparowaniem paliwa, 1-stopniowej turbiny osiowej, rury wylotowej z nasadk\u0105 dyszow\u0105 o sta\u0142ym przekroju. Silnik ma wymiary; d\u0142ugo\u015b\u0107 2,253 m, wysoko\u015b\u0107 maksymalna 0,715 m, szeroko\u015b\u0107 maksymalna 0,767 m. Jego resurs mi\u0119dzy-naprawczy wynosi 200\u00a0godzin. W latach 1961-1962, prowadzono pr\u00f3by silnika HO-10 wyposa\u017conego w dopalacz. Silnik mia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wzrostu ci\u0105gu startowego przez 3 minuty do warto\u015bci 1 x 9,21 kN ( 1 x 940 kG ), to jest o oko\u0142o 20 %.<\/p>\n Silnik SO-1 zosta\u0142 opracowany w Instytucie Lotnictwa specjalnie jako nap\u0119d samolotu TS-11. W dniu 28 kwietnia 1964 roku, samolot TS-11-03 po raz\u00a0pierwszy wystartowa\u0142 maj\u0105c zamontowany nowy nap\u0119d.\u00a0Montowano go na samolotach produkowanych w okresie 1967-1969.\u00a0Przeznaczenie silnika wywar\u0142o decyduj\u0105cy wp\u0142yw na jego uk\u0142ad i konstrukcj\u0119. Warunki u\u017cytkowania silnika podczas szkolenia i treningu\u00a0stwarzaj\u0105 mu szczeg\u00f3lnie ostre wymagania. Przede wszystkim silniki w tego typu samolotach maj\u0105 bardzo du\u017c\u0105 liczb\u0119 rozruch\u00f3w i zmian warunk\u00f3w\u00a0pracy. To znaczy; cz\u0119sto zmieniaj\u0105 si\u0119 obci\u0105\u017cenia cieplne, wyst\u0119puj\u0105 cz\u0119ste przeci\u0105\u017cenia zwi\u0105zane z akrobacj\u0105, cz\u0119ste loty w pozycji\u00a0odwr\u00f3conej, a tak\u017ce musz\u0105 mie\u0107 du\u017c\u0105 odporno\u015b\u0107 na nieprawid\u0142owe sterowanie nim. Jednostkowe zu\u017cycie paliwa nie jest ostrym kryterium, ze wzgl\u0119du na to, \u017ce loty g\u0142\u00f3wnie s\u0105 kr\u00f3tkotrwa\u0142e.<\/p>\n Analiza wymaga\u0144 oraz \u015brodki jakimi dysponowano, doprowadzi\u0142a do zbudowania silnika ze spr\u0119\u017cark\u0105 typu osiowego, pier\u015bcieniow\u0105 komor\u0105\u00a0spalania, 1-stopniow\u0105 turbin\u0105. Spr\u0119\u017c dobrano na tyle du\u017cy, aby unikn\u0105\u0107 mechanizacji spr\u0119\u017carki oraz zastosowa\u0107 turbin\u0119 1-stopniow\u0105. Wyb\u00f3r\u00a0pier\u015bcieniowej komory spalania z odparowaniem paliwa by\u0142 podyktowany wzgl\u0119dami r\u00f3wnomierno\u015bci rozk\u0142adu temperatur w obr\u0119bie turbiny, jak i\u00a0trwa\u0142o\u015bci\u0105 oraz prostot\u0105 takiej konstrukcji. Przyj\u0119to temperatur\u0119 przed turbin\u0105 rz\u0119du 1 110 K, dla unikni\u0119cia konieczno\u015bci ch\u0142odzenia \u0142opatek.\u00a0Uk\u0142ad smarowania rozwi\u0105zano tak, aby by\u0142 nieograniczony czas trwania lotu w pozycji odwr\u00f3conej (na plecach). Spr\u0119\u017carka typu osiowego 7-stopniowa o wydatku powietrza 18 kG\/s, sk\u0142ada si\u0119 z wirnika i korpusu z zespo\u0142em kierownic. Pier\u015bcieniowa komora spalania z odparowaniem paliwa. Rur\u0119 \u017carow\u0105 wykonano ze stopu niklowo-chromowego. Podobnie os\u0142on\u0119. Komora ma 24\u00a0odparowywacze, kt\u00f3re zasilane s\u0105 w paliwo przez 12 podw\u00f3jnych strumieniowych wtryskiwaczy roboczych, 6 wtryskiwaczy rozruchowych oraz 2\u00a0\u015bwiece wysokiej energii. Zesp\u00f3\u0142 turbinowy sk\u0142ada si\u0119 z wirnika, zespo\u0142u kierownic, przegrody oraz os\u0142ony turbiny. Turbina 1-stopniowa reakcyjna. Do pomiaru\u00a0temperatury gaz\u00f3w za turbin\u0105 s\u0142u\u017c\u0105 4 termopary. W warunkach startowych maksymalnie 973 K. Rura wylotowa o przekroju sta\u0142ym, ma p\u0142aszcz zewn\u0119trzny i sto\u017cek z trzema st\u00f3jkami promieniowymi.<\/p>\n Uk\u0142ad smarowania silnika sk\u0142ad si\u0119 z dw\u00f3ch r\u00f3wnolegle pracuj\u0105cych obwod\u00f3w;\u2028 Pierwszy \u2013 obiegowy smaruje przednie \u0142o\u017cysko p\u0119dni i nap\u0119d agregat\u00f3w. Zasilany jest bezpo\u015brednio z dwusekcyjnej t\u0142ocz\u0105co-odsysaj\u0105cej pompy\u00a0z\u0119batej.\u2028 Drugi – obieg otwarty, z utrat\u0105 oleju. Smaruje \u015brodkowe i tylne \u0142o\u017cysko p\u0119dni. Zasilany bezpo\u015brednio z mikropompek. Konstrukcja uk\u0142adu smarowania gwarantuje poprawn\u0105 prac\u0119 silnika przy r\u00f3\u017cnych pr\u0119dko\u015bciach i wysoko\u015bciach lotu, w locie normalnym i\u00a0odwr\u00f3conym. Zapewnia to zaw\u00f3r lotu odwr\u00f3conego wbudowany do skrzynki nap\u0119d\u00f3w i automat lotu odwr\u00f3conego znajduj\u0105cy si\u0119 w zbiorniku oleju.<\/p>\n Uk\u0142ad paliwowy sk\u0142ada si\u0119 z pompy paliwowej, automatu sterowania, automatu przyspieszania, korektora max pr\u0119dko\u015bci obrotowej, zawor\u00f3w\u00a0elektromagnetycznych oraz przewod\u00f3w. Uk\u0142ad ten w rzeczywisto\u015bci sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch uk\u0142ad\u00f3w; rozruchowego i roboczego. Rozruch silnika jest elektryczny przy pomocy pr\u0105d-rozrusznika zasilanego z lotniskowego \u017ar\u00f3d\u0142a zasilania lub akumulatora pok\u0142adowego.<\/p>\n Silnik wyposa\u017cony jest w dwuobwodow\u0105 instalacj\u0119 przeciwpo\u017carow\u0105. Jeden obw\u00f3d zasila neutralnym gazem kolektory znajduj\u0105ce si\u0119 w gor\u0105cej\u00a0strefie silnika, drugi s\u0142u\u017cy do gaszenia agregat\u00f3w.<\/p>\n W 1968 roku, Instytut Lotnictwa, za opracowanie silnika SO-1 otrzyma\u0142 nagrod\u0119 I Nagrod\u0119 Ministra Obrony Narodowej. W tym samym roku zesp\u00f3\u0142\u00a0otrzyma\u0142 tak\u017ce honorowe wyr\u00f3\u017cnienie B\u0142\u0119kitne Skrzyd\u0142a.<\/p>\n Na prototypie TS-11-03 (-04) jesieni\u0105 1964 roku, ustanowiono cztery rekordy \u015bwiata uznane przez FAI w klasie samolot\u00f3w o masie w\u0142asnej do 3\u00a0000 kg. Pierwszy rekord: w dniu 2 wrze\u015bnia 1964 roku. W obwodzie zamkni\u0119tym 100 km. Trasa Warszawa-T\u0142uszcz-Ko\u0142biel-Warszawa. Pr\u0119dko\u015b\u0107 715,69 km\/h Andrzej Ab\u0142amowicz. Drugi i trzeci rekord: w dniu 24 wrze\u015bnia 1964 roku. W obwodzie zamkni\u0119tym 500 km. Trasa Warszawa-Krak\u00f3w-Warszawa. Pr\u0119dko\u015b\u0107 730,70 km\/h oraz odleg\u0142o\u015b\u0107 w obwodzie\u00a0\u2028zamkni\u0119tym 510 km. Pilot Ludwik Natkaniec. Czwarty rekord: w dniu 26 wrze\u015bnia 1964 roku, pr\u0119dko\u015b\u0107 na bazie 15\/25 km. Trasa Warszawa-Piaseczno. Pr\u0119dko\u015b\u0107 830,00 km\/h, pilot Ludwik Natkaniec.<\/p>\n Szefem biura konstrukcyjnego utworzonego w WSK Mielec, w celu wdro\u017cenia samolotu do produkcji seryjnej zosta\u0142 konstruktor in\u017cynier\u00a0Kazimierz Gocy\u0142a. Pod jego nadzorem opracowano dokumentacj\u0119 techniczn\u0105 samolotu seryjnego i uruchomiono produkcj\u0119 pod oznaczeniem TS-11 Iskra\u00a0bis A. Na samym pocz\u0105tku wykonano seri\u0119 informacyjn\u0105, kt\u00f3r\u0105 przekazano do u\u017cytku pr\u00f3bnego w Szkolnej Jednostce Wojsk Lotniczych. Dzi\u0119ki dobrej\u00a0wsp\u00f3\u0142pracy wszystkich zainteresowanych podmiot\u00f3w; uwzgl\u0119dniono uzyskane wyniki, dokonano w samolotach szeregu poprawek. To w\u0142a\u015bnie na tym\u00a0etapie uporano si\u0119 z nieszczelno\u015bciami zbiornik\u00f3w skrzyd\u0142owych. W pracach nad doskonaleniem samolotu uczestniczyli mi\u0119dzy innymi in\u017cynierowie; Jerzy Bar,\u00a0Adam Borowski, Jerzy Kiero\u0144ski i Ryszard \u0141\u0119czycki. Do rozpocz\u0119cie produkcji przygotowywano si\u0119 od 1962 roku.\u00a0\u0141\u0105cznie w latach 1964-1965 zbudowano 54 egzemplarze w 3 seriach produkcyjnych, od egzemplarza 1H 01-01 do 1H 03-22, nap\u0119dzane silnikami\u00a0HO-10.<\/p>\n Pocz\u0105tkowo wyst\u0119powa\u0142y w powietrzu przypadki przerwy w pracy silnika. Naziemne testy i r\u00f3\u017cnego rodzaju do\u015bwiadczenia nie potrafi\u0142y ustali\u0107\u00a0jednoznacznie przyczyny. Poniewa\u017c samolot przy nie pracuj\u0105cym silniku, dysponuje mo\u017cliwo\u015bci\u0105 d\u0142ugiego szybowania, a raczej lotu \u015blizgowego,\u00a0ko\u0144czonego udanym l\u0105dowaniem, zdecydowano si\u0119 na poszukiwanie przyczyn w locie. Cywilni jak i wojskowi pilocie w wielu lotach ustalili\u00a0przyczyn\u0119 tego niebezpiecznego zjawiska. Awarie powodowane by\u0142y wadliw\u0105 instalacj\u0105 paliwow\u0105 i konieczno\u015bci\u0105 jej poprawy.<\/p>\n W 1966 roku, dokonano oblotu pierwszej seryjnej samolot\u00f3w TS-11 Iskra wyposa\u017conej w silnik SO-1. Samolot zacz\u0119to dostarcza\u0107 wojsku od 1967 roku. Czwarta seria\u00a0produkcyjna by\u0142a ostatni\u0105 seri\u0105 TS-11 bis A, a jednocze\u015bnie pierwsz\u0105 seri\u0105 z silnikami SO-1. Zbudowano 15 maszyn.<\/p>\n Pi\u0105ta seria produkcyjna by\u0142a jednocze\u015bnie pierwsz\u0105 seri\u0105 produkcyjn\u0105 wersji TS-11 bis B. Seria liczy\u0142a 30 maszyn i by\u0142a wytwarzana w\u00a01968 roku. \u0141\u0105cznie wyprodukowano 103 maszyny seryjne. Podstawow\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105 pomi\u0119dzy wersj\u0105 A, a B by\u0142y 4 w\u0119z\u0142y uzbrojenia.<\/p>\n Sz\u00f3sta seria produkcyjna TS-11 bis B liczy\u0142a 21 maszyn, co da\u0142o razem 124 samoloty. Seria by\u0142a produkowana tak\u017ce 1968 roku.<\/p>\n Od 1969 roku, wytw\u00f3rni\u0119 opuszcza\u0142y samoloty z silnikami SO-3. W\u0142a\u015bnie si\u00f3dma seria produkcyjna zbudowana w liczbie 25 egzemplarzy, by\u0142a pierwsz\u0105 z\u00a0silnikami SO-3. \u0141\u0105cznie wyprodukowano 149 maszyn.<\/p>\n W 1970 roku, zbudowano 30 maszyn \u00f3smej serii produkcyjnej, co da\u0142o razem 179 maszyn.<\/p>\n W 1971 roku, zbudowano 22 maszyny dziewi\u0105tej serii produkcyjnej, co da\u0142o razem 201 maszyn. Na tym zako\u0144czono budow\u0119 wersji TS-11 bis B.<\/p>\n TS-11 Iskra wesz\u0142a do produkcji w momencie dosy\u0107 szczeg\u00f3lnym dla Polskiego Przemys\u0142u Lotniczego. Jej produkcja pozwoli\u0142a wytw\u00f3rni WSK Mielec\u00a0przetrwa\u0107 trudne lata, spowodowane b\u0142\u0119dnymi decyzjami w\u0142adz komunistycznych, kt\u00f3re to zahamowa\u0142y rozw\u00f3j Polskiego Przemys\u0142u Lotniczego, a\u00a0szczeg\u00f3lnie wykorzystanie Polskiej my\u015bli konstrukcyjnej w przemy\u015ble. Komunistyczne w\u0142adze mi\u0119dzy innymi rozwi\u0105za\u0142y doskonale pracuj\u0105cy zesp\u00f3\u0142 in\u017cyniera\u00a0Tadeusza So\u0142tyka, zaprzepaszczaj\u0105c jego dorobek. Nale\u017cy s\u0105dzi\u0107, \u017ce decyzje te zosta\u0142y podj\u0119te pod wp\u0142ywem nacisk\u00f3w Kremla, bo je\u015bli tak nie by\u0142o,\u00a0to \u015bwiadczy tylko o sabota\u017cu naukowym w\u0142adz. W tych latach, Mielec utrzymywa\u0142 si\u0119 tylko z produkcji samolot\u00f3w TS-11 i zmodernizowanych przez Polskich konstruktor\u00f3w lekkich samolot\u00f3w\u00a0transportowych An-2. To jest kolejna przyczyna dla kt\u00f3rej samolot TS-11 jest dla Polski tak wa\u017cny.<\/p>\n Dzi\u0119ki do\u015bwiadczeniu pracownik\u00f3w z WSK Mielec TS-11 Iskra uzyska\u0142a bardzo dobry nap\u0119d. Silniki sta\u0142y si\u0119 trwa\u0142e i niezawodne. Nie ulega\u0142y \u0142atwo\u00a0awarii, nawet w sytuacjach zassania obcego cia\u0142a z pasa startowego. Znane s\u0105 przypadki gdy do chwytu powietrza wpad\u0142 zaj\u0105c, nie powoduj\u0105c\u00a0przerwania pracy silnika. Zdecydowano si\u0119 na za\u0142o\u017cenie na chwyty powietrza specjalnych kratek ochronnych. W kolejnych latach stosowano tylko dolne cz\u0119\u015bci kratek.<\/p>\n Oko\u0142o 1965 roku, do produkcji wprowadzono silnik SO-3. Dysponuje on identycznym ci\u0105giem jak SO-1, ale ma zwi\u0119kszon\u0105 \u017cywotno\u015b\u0107, do 400 godzin\u00a0zamiast dotychczasowych 200 godzin.<\/p>\n W silniku SO-3 B dokonano zmian, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y zwi\u0119kszenie ci\u0105gu startowego do ci\u0105gu 1 x 1 080 kG. Zmiany polega\u0142y na wykonaniu\u00a0wszystkich \u0142opatek spr\u0119\u017carki ze stali oraz niewielkich zmian w komorze spalania i turbinie. W wygl\u0105dzie zewn\u0119trznym nie ma zmian w stosunku\u00a0do silnika SO-3.<\/p>\n W 1979 roku, opracowano zmodernizowany silnik oznaczony SO-3 W o ci\u0105gu 1 x 10,8 kN (1 x 1 100 kG) i te silniki nap\u0119dzaj\u0105 kolejne zbudowane\u00a0samoloty.<\/p>\n Samoloty TS-11 Iskra w Wojsku Polskim by\u0142y u\u017cytkowane praktycznie od pocz\u0105tku powstania, a dok\u0142adnie od 1962 roku, kiedy to do pr\u00f3b zostali\u00a0w\u0142\u0105czenie piloci wojskowi. Pierwsze seryjne samoloty TS-11 w 1964 roku, otrzyma\u0142a OSL w D\u0119blinie. Pierwsze miesi\u0105ce pos\u0142u\u017cy\u0142y do przeprowadzenia pr\u00f3b d\u0142ugotrwa\u0142ych, a\u00a0dopiero po nich, kiedy wprowadzono drobne, ale konieczne poprawki, rozpocz\u0119to normalne szkolenie lotnicze. Dzi\u0119ki wprowadzeniu do szkolenia\u00a0nowoczesnych samolot\u00f3w TS-11 w D\u0119blinie zaprzestano szkolenia na samolotach z nap\u0119dem t\u0142okowym, pozostawiaj\u0105c je jedynie na obozach letnich LPW.<\/p>\n G\u0142\u00f3wnym przeznaczeniem samolotu jest szkolenie pocz\u0105tkowe na samolotach odrzutowych, trening przed lotami na samolotach bojowych oraz\u00a0nauka i trening w pe\u0142nej akrobacji. Samolot wyposa\u017cono w uzbrojenie strzeleckie, fotokarabin, w\u0119z\u0142y do podwieszania bomb i n.p.r. (niekierowane pociski rakietowe). Dzi\u0119ki\u00a0temu na TS-11 mo\u017cna prowadzi\u0107 szkolenie z wybranych element\u00f3w szkolenia taktycznego.<\/p>\n W 60-latach utrwali\u0142 si\u0119 nast\u0119puj\u0105cy system szkolenia pilot\u00f3w wojskowych; TS-11, potem SB Lim-2, Lim-5 i MiG-21 lub Lim-6. Samoloty TS-11\u00a0wprowadzono tak\u017ce na wyposa\u017cenie jednostek bojowych, gdzie s\u0142u\u017cy\u0142y do okresowego treningu dla utrwalania wypracowanych nawyk\u00f3w pilot\u00f3w. Samolot TS-11 jest chwalony nie tylko przez pilot\u00f3w, ale tak\u017ce przez mechanik\u00f3w. Jego obs\u0142uga jest \u0142atwa. Wszystkie podzespo\u0142y i agregaty s\u0105 \u0142atwo\u00a0dost\u0119pne. Agregaty s\u0105 \u0142atwo demontowane. Dogodny jest dost\u0119p do tablic przyrz\u0105d\u00f3w pok\u0142adowych, awioniki i uzbrojenia. Laminatowa os\u0142ona w\u00a0przedzie jest \u0142atwo \u015bci\u0105galna. \u0141atwy jest dost\u0119p do hydrauliki i pneumatyki w owiewkach skrzyde\u0142. Na reszcie kad\u0142uba samolotu, w dobrych miejscach\u00a0rozmieszczono wzierniki. Wymiana silnika zajmuje niewiele czasu.<\/p>\n Opracowa\u0142 Karol Placha Hetman<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W 80-latach piloci samolot\u00f3w wojskowych z nap\u0119dem turboodrzutowym romantyk\u0119 latania znajdowali za sterami lekkich samolot\u00f3w\u00a0sportowych i szybowc\u00f3w, gdy\u017c tam by\u0142 kontakt mi\u0119dzy ziemi\u0105, a niebem. Za\u015b samoloty odrzutowe cz\u0119sto okre\u015blali twardo – rury lub suki.\u00a0Tylko jeden jedyny odrzutowiec piloci okre\u015blali pieszczotliwie \u2013 Iskierka, a mieli na my\u015bli szkolno-treningowy samolot TS-11 Iskra.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[],"class_list":["post-5355","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-samoloty"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5355","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5355"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5355\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5545,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5355\/revisions\/5545"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5355"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5355"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5355"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Prezentacja samolotu TS-11 Iskra w Moskwie.<\/h3>\n
Silnik Viper 8.<\/h3>\n
Silnik HO-10.<\/h3>\n
Silnik SO-1.<\/h3>\n
Rekordy TS-11.<\/h3>\n
Produkcja seryjna samolot\u00f3w TS-11 Iskra.<\/h3>\n
B\u0142\u0119dy komunistycznej w\u0142adzy.<\/h3>\n
Nap\u0119d SO-3 \/ B \/ W.<\/h3>\n
U\u017cytkowanie samolot\u00f3w TS-11 Iskra.<\/h3>\n