W PZL Mielec w Przedsi\u0119biorstwie Badawczo-Rozwojowym (kt\u00f3re p\u00f3\u017anej zmieni\u0142o nazw\u0119 na O\u015brodek Badawczo-Rozwojowy Sprz\u0119tu Komunikacyjnego), trwa\u0142y prace nad obiecuj\u0105cym samolotem rolniczym, kt\u00f3rego g\u0142\u00f3wnym odbiorc\u0105 mia\u0142 by\u0107 CCCP. Nowy samolot oznaczono PZL M-14. Projekt wst\u0119pny uko\u0144czono w grudniu 1970 roku i przyst\u0105piono do opracowania dokumentacji technicznej prototypu. Wprowadzenie konstrukcji do produkcji seryjnej by\u0142o uzale\u017cnione od oceny i stanowiska g\u0142\u00f3wnego u\u017cytkownika, czyli CCCP.<\/p>\n Samolot M-14 mia\u0142 by\u0107 dolnop\u0142atem z zastrza\u0142ami. Uk\u0142ad kad\u0142uba samolotu; silnik, zbiornik chemikali\u00f3w, kabina za\u0142ogi. Podwozie tr\u00f3jpodporowe z ko\u0142em przednim. Jako nap\u0119d przewidziano silnik turbo\u015bmig\u0142owy GTD-10A o mocy 920 kW (1\u00a0250 KM). Maksymalna masa startowa mia\u0142a wynie\u015b\u0107 5\u00a0200 kg, zbiornik chemikali\u00f3w na 2\u00a0200 kg, powierzchnia skrzyde\u0142 52 m kwadratowe.<\/p>\n Rozmowy ze wschodnim partnerem by\u0142y trudne i dziwne. Sami moskale wskazali, \u017ce silnik GTD-10A jest niedopracowany. Jednak nie chcieli innego nap\u0119du (!?). Warto przypomnie\u0107, \u017ce prze\u0142om 60\/70 lat w CCCP, og\u0142oszono partyjne postanowienie poprawy sytuacji bytowej mieszka\u0144c\u00f3w kraju. Cho\u0107by poprzez zapewnienie wystarczaj\u0105cej ilo\u015bci \u017cywno\u015bci. Dlatego pr\u00f3bowano unowocze\u015bni\u0107 rolnictwo i zwi\u0119kszy\u0107 wydajno\u015b\u0107 plon\u00f3w z hektara. W zwi\u0105zku z tym uruchomiono kilka program\u00f3w, a jednym z nich by\u0142 program nowego samolotu rolniczego i l\u0105dowisk dla nowych maszyn z odpowiedni\u0105 infrastruktur\u0105. \u00a0Do tego byli potrzebni konstruktorzy, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej projektowali wojskowe samoloty transportowe.<\/p>\n Program PZL M-14 upad\u0142. Niespodziewanie, strona Wschodnia zaproponowa\u0142a Polsce budow\u0119 zupe\u0142nie inny samolotu rolniczy, kt\u00f3ry opracowa\u0142 zesp\u00f3\u0142 in\u017cyniera Riamira Adamowicza Izmai\u0142owa z Arseniewa. Wiosn\u0105 1971 roku, odby\u0142o si\u0119kilka tur rozm\u00f3w prowadzonych w Moskwie. Poniewa\u017c to CCCP mia\u0142 by\u0107 g\u0142\u00f3wnym odbiorc\u0105 budowanych w PZL Mielec samolot\u00f3w, dlatego strona Polska mia\u0142a niewiele do powiedzenia. Zaskoczenie wywo\u0142a\u0142 nie tyle uk\u0142ad samolotu, co jegozesp\u00f3\u0142 nap\u0119dowy, z\u0142o\u017cony z jednego silnika turboodrzutowego, AI-25 stosowanego do nap\u0119du samolot\u00f3w Jak-40. To na Kremlu zapad\u0142a decyzja, \u017ce samolot ma mie\u0107 ud\u017awig 2\u00a0500 kg, oraz \u017ce samolot ma mie\u0107 nap\u0119d turboodrzutowy.<\/p>\n Samolot M-15 sta\u0142 si\u0119 pierwszym na \u015bwiecie i jedynym samolotem z nap\u0119dem turboodrzutowym. Strona Wschodnia t\u0142umaczy\u0142a wyb\u00f3r takiego silnika brakiem r\u00f3wnie mocnego nap\u0119du t\u0142okowego oraz ch\u0119ci\u0105 ujednolicenia stosowanego w Areof\u0142ot paliwa (!?). Argumenty s\u0142abe, parz\u0105c na zu\u017cycie paliwa i ha\u0142as emitowany przez tego typu silniki. A przede wszystkim, ca\u0142y cywilizowany \u015bwiat wiedzia\u0142, \u017ce silniki turboodrzutowe s\u0105 nieekonomiczne przy ma\u0142ych zakresach pr\u0119dko\u015bci post\u0119powej. Ca\u0142y \u015bwiat, ale nie Moskwa.<\/p>\n Ustalono, \u017ce samolot zostanie opracowany przez wsp\u00f3lny zesp\u00f3\u0142 Polsko-CCCP. Strona Polska musia\u0142a zgodzi\u0107 si\u0119 na te warunki i samolot zmaterializowa\u0142 si\u0119 w formie PZL M-15 Belfegor. Tym bardziej, \u017ce w pierwszych rozmowach strona CCCP zg\u0142asza\u0142a zapotrzebowanie na 2\u00a0500-3\u00a0000 maszyn. Tak, tak. To nie pomy\u0142ka. Niebywa\u0142e r\u00f3wnie\u017c mia\u0142o by\u0107 tempo programu; zaledwie trzy lata. W 1974 roku, strona Polska mia\u0142a ju\u017c dostarcza\u0107 samoloty na Wsch\u00f3d.<\/p>\n Samolot otrzyma\u0142 oznaczenie PZL M-15, a po Air Show w Pary\u017cu w 1977 roku, do symbolu dodano nazw\u0119 Belfegor. Nie wiemy co sk\u0142oni\u0142o tw\u00f3rc\u00f3w i decydent\u00f3w do nadania nazwy Belfegor, kt\u00f3ra z niczym dobrym si\u0119 nie kojarzy. W \u017caden spos\u00f3b nie jestzwi\u0105zana z lotnictwem. Etymologia s\u0142owa Belfegor prawdopodobnie pochodzi od Baal-Peor, czyli baal-b\u00f3g lub w\u0142adca szczelin. Pierwotnie by\u0142 czczony przez Moabit\u00f3w na g\u00f3rze Phegor, jako b\u00f3g dobrej zabawy, a dok\u0142adnie rozpusty. W tradycji oko\u0142o chrze\u015bcija\u0144skiej jest uznawany za opiekuna i str\u00f3\u017ca jednego z grzech\u00f3w g\u0142\u00f3wnych, a dok\u0142adnie lenistwa. Belfegor standardowo wyst\u0119puje w okultyzmie i wr\u00f3\u017cbiarstwie, jako diabe\u0142 \u201ewielkich\u201d odkry\u0107 i \u201eznakomitych\u201d pomys\u0142\u00f3w.<\/p>\n Ale wr\u00f3\u0107my do samolotu. Samolot otrzyma\u0142 nieprzeci\u0119tny kszta\u0142t. Dwup\u0142atowiec, z dwoma belkami wychodz\u0105cymi z g\u00f3rnego skrzyd\u0142a, do kt\u00f3rych mocuje si\u0119 du\u017ce usterzenie. Zbiorniki na chemikalia umieszczono mi\u0119dzy skrzyd\u0142ami, w wielkich op\u0142ywowych ba\u0144kach. Zastosowanie uk\u0142adu dwup\u0142atowego, mia\u0142o swoje uzasadnienie w du\u017cej masie samolotu. Jednocze\u015bnie ogranicza\u0142o rozpi\u0119to\u015b\u0107 maszyny. Silnik AI-25 nie by\u0142 odpowiedni dla ma\u0142ych pr\u0119dko\u015bci z jakimi lataj\u0105 samoloty rolnicze. Lecz strona CCCP t\u0142umaczy\u0142a, \u017ce silnik\u00f3w turbo\u015bmig\u0142owych, o wymaganych du\u017cych parametrach, nie produkuje si\u0119 w CCCP, ani w innych krajach RWPG. Kabina za\u0142ogi zosta\u0142a umieszczona w przedzie kad\u0142uba, co zapewnia doskona\u0142\u0105 widoczno\u015b\u0107, ale nara\u017ca na odniesienie du\u017cych obra\u017ce\u0144 w przypadku zderzenia z przeszkod\u0105.<\/p>\n Prace projektowe rozpocz\u0119to w lipcu 1971 roku. Projekt wst\u0119pny zosta\u0142 uko\u0144czony w marcu 1972 roku. W czerwcu 1972 roku, zebra\u0142a si\u0119 komisja makietowa i oceni\u0142a makiet\u0119 samolotu w skali naturalnej. Projekt zatwierdzono i podj\u0119to prace nad projektem technicznym. Uk\u0142ad samolotu zosta\u0142 opatentowany w Polsce.<\/p>\n Z uwagi na niekonwencjonalny nap\u0119d, podj\u0119to decyzj\u0119 o budowie lataj\u0105cego laboratorium Lala-1. Ten do\u015bwiadczalny samolot powsta\u0142 na bazie seryjnego samolotu An-2. Prac\u0119 te wykona\u0142 Instytut Lotnictwa w Warszawie.<\/p>\n Od samolotu An-2 odci\u0119to tylna cz\u0119\u015b\u0107 kad\u0142uba i zamontowano silnik AI-25 w tylnej cz\u0119\u015bci tego co pozosta\u0142o. Chwyt powietrza do silnika umieszczono z prawej strony kad\u0142uba. Ma on kszta\u0142t eliptyczny i jest stosunkowo du\u017cy. Dla silnika turboodrzutowego zamontowano w kad\u0142ubie kolejny zbiornik nafty lotniczej o pojemno\u015bci 400 litr\u00f3w. Nast\u0119pnie dodano przestrzenn\u0105 konstrukcj\u0119 (kratownic\u0119), a na jej ko\u0144cu umieszczono usterzenie o parametrach usterzenia z projektowanej maszyny. Dla silnika t\u0142okowego pozostawiono standardowe zbiorniki paliwa o pojemno\u015bci 1\u00a0200 litr\u00f3w. Pozostawiono tak\u017ceinstalacje agrolotnicz\u0105 z An-2 R. Pierwszy lot samoloty do\u015bwiadczalnego Lala-1 odby\u0142 si\u0119 w Warszawie w dniu 10.02.1972 roku. <\/p>\n W PZL Mielec zbudowano kolejne lataj\u0105ce laboratorium, ju\u017c bardziej zbli\u017cone do przysz\u0142ego uk\u0142adu samolotu. Konstrukcj\u0119 oznaczono LLM-15. W budowie wykorzystano elementy z samolotu An-14 Pszcz\u00f3\u0142ka, pierwowzory transportowego samolotu An-28. LLM-15 pierwszy lot wykona\u0142 w dniu 30.05.1973 roku, w Mielcu. Pilotem by\u0142 in\u017cynier Ludwik Natkaniec.<\/p>\n Prace nad samolotem M-15 post\u0119powa\u0142y szybko. Z ko\u0144cem 1973 roku, pierwszy prototyp przekazano do pr\u00f3b lotniskowych. W dniu 9.01.1974 roku, prototyp Nr 1S 001-01 zosta\u0142 oblatany. Za sterami siedzia\u0142 pilot do\u015bwiadczalny in\u017cynier TadeuszGo\u0142\u0119biewski. \u0141\u0105cznie powsta\u0142y cztery prototypy; Nr 1S 001-01, Nr 1S 001-02, Nr 1S 001-03, Nr 1S 001-04. R\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 one od siebie. Samolot Nr 1S 001-04 otrzyma\u0142 zdwojone sterownice i zosta\u0142 oblatany w 30.12.1975 roku, przez in\u017cyniera Andrzeja Pamu\u0142\u0119. Nosi\u0142 on ju\u017c oznaczenie PZL M-15-40. W 1975 roku, zosta\u0142a uko\u0144czona seria informacyjna. Pierwszy seryjny PZL M-15-40 Nr 1S 006-01 zosta\u0142 oblatany w dniu 19.07.1976 roku, przez in\u017cyniera Adama Grub\u0119. W 1976 roku, samolot skierowano do produkcji seryjnej i pierwsze samoloty opu\u015bci\u0142y fabryk\u0119.<\/p>\n W 1977 roku, samolot zademonstrowano na Salonie Lotniczym w Pary\u017cu. W okresie 1978r.-1979r., partia samolot\u00f3w M-15 przesz\u0142a testy eksploatacyjne w CCCP, NRD i w Polsce. W marcu 1979 roku, samolot M-15 otrzyma\u0142 \u015bwiadectwo (certyfikat)CCCP. Dostawy do u\u017cytkownik\u00f3w na terenie CCCP rozpocz\u0119to w 1978r..<\/p>\n Warto w tym miejscu napisa\u0107 o wsp\u00f3\u0142pracy strony Polskiej z CCCP. Zawa\u017cywszy na niech\u0119\u0107 narodu Polskiego do moskali, to wsp\u00f3\u0142prac\u0119 trzeba oceni\u0107 bardzo pozytywnie. Przep\u0142yw bada\u0144, ekspertyz, czy opracowa\u0144 poszczeg\u00f3lnych komponent\u00f3w mi\u0119dzy oboma stronami by\u0142 dobry. Natomiast specyficzny by\u0142 charakter wsp\u00f3\u0142pracy z R.A. Izmaj\u0142owem i jego zespo\u0142em. Poniewa\u017c tw\u00f3rc\u0105 samolotu by\u0142 R.A. Izmaj\u0142ow i stale podpiera\u0142 si\u0119 ekspertyzami wykonanymi przez instytuty i uczelnie w CCCP, dlatego nasz g\u0142\u00f3wny konstruktor Kazimierz Gocy\u0142a przyjd\u0105 nast\u0119puj\u0105c\u0105 postaw\u0119; Bez dyskusji przyjmowa\u0142 przedstawiane koncepcje, mimo, i\u017c nie zawsze by\u0142y one zdrowo rozs\u0105dkowe. Podobn\u0105 postaw\u0119 przyjmowali pozostali konstruktorzy i in\u017cynierowie Polscy. Trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce moskale dysponowali wi\u0119kszym do\u015bwiadczeniem konstruktorskim ni\u017c nasi in\u017cynierowie, zaw\u0142aszcz, i\u017c niekt\u00f3rzy z nich budowali sw\u00f3j pierwszy samolot. Niejako przy okazji, opracowano kilka nowych rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3re opatentowano.<\/p>\n W trakcie prac nad M-15 Zak\u0142ad Do\u015bwiadczalny licz\u0105cy z pocz\u0105tkiem 1970 roku, tylko 70 os\u00f3b, rozr\u00f3s\u0142 si\u0119 do blisko 500 os\u00f3b, kt\u00f3re by\u0142y pe\u0142ne zapa\u0142u i szybko zdobywa\u0142y do\u015bwiadczenie. Dzi\u0119ki temu, na Politechnice Rzeszowskiej otwarto kierunek in\u017cynier\u00f3w lotniczych na studiach dziennych i zaocznych. Bez w\u0105tpienia by\u0142 to dobry efekt programu M-15.<\/p>\n W epoce komunizmu \u015brodki masowego przekazu usi\u0142owa\u0142y przedstawia\u0107 samolot M-15 w jak najlepszym \u015bwietle. Przeprowadzano dziesi\u0105tki wywiad\u00f3w. Kr\u0119cono filmy propagandowe. Wychwalano jego zalety. Problem jednak w tym, \u017cewszystkie te artyku\u0142y i wywiady by\u0142y identyczne. Nie wnosi\u0142y nic wi\u0119cej do szerszego poznania konstrukcji. Dlaczego? Bo skrz\u0119tnie tuszowano jego wady i niedoskona\u0142o\u015bci.<\/p>\n Opinie o samolocie by\u0142y podzielone. Wskazywano na jego dobre charakterystyki pilota\u017cowe. R\u00f3wnie\u017c wydajno\u015b\u0107 pracy by\u0142a bardzo wysoka, zw\u0142aszcza z materia\u0142em sypkim. Przy max masie startowej 5\u00a0750 kg i max masie chemikali\u00f3w 2\u00a0200 kg samolot osi\u0105ga\u0142 najlepsze rezultaty w tej klasie maszyn.<\/p>\n Mimo, i\u017c maszyna by\u0142a bardzo przyjemna w pilota\u017cu, to wymaga\u0142a bardzo do\u015bwiadczonego pilota. Dlaczego? Pow\u00f3d by\u0142 prosty. D\u0142ugi czas reakcji silnika na zwi\u0119kszenie ci\u0105gu. Trwa\u0142o to kilkana\u015bcie sekund. Podczas gdy silnik t\u0142okowo-\u015bmig\u0142owy reaguje\u00a0 ju\u017c po 2-3 sekundach. Ma to kolosalne znaczenie przy lotach na niewielkich wysoko\u015bciach, kiedy trzeba natychmiastreagowa\u0107 na przeszkody.<\/p>\n Samolot zu\u017cywa\u0142 bardzo du\u017ce ilo\u015bci paliwa. Oko\u0142o 550-600 litr\u00f3w na godzin\u0119, gdy An-2 R zaledwie 175 litr\u00f3w na godzin\u0119. Dlatego r\u00f3wnie\u017c zasi\u0119g samolotu jest mizerny; zaledwie 400 km. U\u017cytkownicy nie byli przygotowani do eksploatacji takiego samolotu, kt\u00f3ry wymaga specjalnego wyposa\u017cenia i odpowiednio wykwalifikowanej obs\u0142ugi. Z uwagi na wysoko umieszczone miejsca zasypu zbiornik\u00f3w by\u0142a utrudniono kontrola. Samolot z trudem operowa\u0142 z gruntowych p\u00f3l wzlotu. \u0141atwo by\u0142o zahaczy\u0107 skrzyd\u0142ami lub usterzeniem pionowym o ziemi\u0119. Silnik by\u0142 bardzo g\u0142o\u015bny i obowi\u0105zkowo wszyscy w pobli\u017cu musieli u\u017cywa\u0107 ochronnik\u00f3w s\u0142uchu.<\/p>\n Problemem konstrukcji by\u0142 kwestia awaryjnego zrzutu chemikali\u00f3w. Problem trudny do rozwi\u0105zania z uwagi na wysokie zbiorniki. Trzeba by\u0142oby zastosowa\u0107 wielkie boczne klapy, co by\u0142o bardzo trudne.<\/p>\n M\u00f3wi si\u0119, \u017ce ostatecznym ciosem dla samolotu by\u0142 kryzys naftowy z 1973 roku. Wydaje si\u0119 to ma\u0142o prawdopodobne, gdy\u017c moskale nadal konstruowali samoloty wyposa\u017cone w paliwo\u017cerne silniki, a w wojsku nadal kr\u00f3lowa\u0142y silniki jednoprzep\u0142ywowe. <\/p>\n Produkcj\u0119 seryjn\u0105 zako\u0144czono w 1981 roku, po zbudowaniu 250 egzemplarzy (\u0142\u0105cznie z prototypami). Wed\u0142ug innych danych zbudowano tylko 175 egzemplarzy, a jeszcze inne m\u00f3wi\u0105 zaledwie o 120 maszynach.<\/p>\n Program PZL M-15 Belfegor w CCCP okaza\u0142 si\u0119 fiaskiem. W kr\u00f3tkim czasie, ze wzgl\u0119du na niechlujn\u0105 eksploatacj\u0119, samoloty zosta\u0142y w ko\u0142chozach uziemione, a nast\u0119pnie rozszabrowane.<\/p>\n Strona Polska zaoferowa\u0142a CCCP prostszy samolot rolniczy oparty na konstrukcji M-18 Dromader. We wrze\u015bniu 1984 roku, w Warszawie odby\u0142y si\u0119 rozmowy Polskiej strony z ministrem lotnictwa cywilnego CCCP towarzyszem B. Bugajewem. W listopadzie 1985 roku, przedstawiono stronie CCCP studium samolotu oznaczone PZL M-28. Oznaczenie to zamieniono na PZL M-30, aby nie myli\u0107 z samolotem An-28. Projekt rozwini\u0119to w sierpniu 1986 roku, a za podstaw\u0119 przyj\u0119to wymagania WTT okre\u015blone mianem Przepis\u00f3w Lotniczych RWPG. Ud\u017awig chemikali\u00f3w okre\u015blono na 2\u00a0400 kg. Masa startowa 5\u00a0300 kg. Jako nap\u0119d przewidziano silnik turbo\u015bmig\u0142owy TWD-20 o mocy 1\u00a0011 kW (1\u00a0375 KM). Projekt dyskutowano w Moskwie w styczniu 1987 roku. Nie uzyska\u0142 on aprobaty. G\u0142\u00f3wnie z uwagi na 100 % kontrol\u0119 strony Polskiej. Ustalono, \u017ce powstanie zesp\u00f3\u0142 Polsko-Kijowski, gdzie ze strony CCCP by\u0142o biuro OGK Kij\u00f3w. Poniewa\u017c w tym czasie trwa\u0142y ju\u017c przygotowania do produkcji samolot\u00f3w An-28 w Mielcu, dlatego strona moskiewska forsowa\u0142a budow\u0119 samolotu An-28 R. Taki samolot nie mia\u0142 szans sukcesu, dlatego zesp\u00f3\u0142 nigdy nie powsta\u0142.<\/p>\n Opracowa\u0142 Karol Placha Hetman<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" PZL M-15 Belfegor to by\u0142 samolot rolniczy opracowany i produkowany w Polsce z polecenia i na potrzeby CCCP. Samolot M-15 to by\u0142 jedyny samolot rolniczy na \u015bwiecie nap\u0119dzany silnikiem turboodrzutowym, kt\u00f3ry jest nieekonomiczny w tego typu zastosowaniu.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[],"class_list":["post-5338","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-samoloty"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5338","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5338"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5338\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5416,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5338\/revisions\/5416"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5338"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5338"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5338"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Historia konstrukcji.<\/h3>\n
Projekt samolotu M-15.<\/h3>\n
Samolot do\u015bwiadczalny Lala-1.<\/h3>\n
PZL M-15.<\/h3>\n
Wsp\u00f3\u0142praca Polska – CCCP.<\/h3>\n
Propaganda sukcesu.<\/h3>\n
Epilog.<\/h3>\n