Min\u0119\u0142o ju\u017c 21 lat od wypadku Irydy, od kt\u00f3rego rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 niszczenie przemys\u0142u lotniczego. Napisa\u0142em o tym w poprzednich latach kilka temat\u00f3w. Jednak temat ten d\u0142ugo b\u0119dzie bulwersowa\u0142 opini\u0119 publiczn\u0105, gdy\u017c to co zrobiono by\u0142o wr\u0119cz niesamowicie g\u0142upie.<\/p>\n
Ponowne poruszenie tematu Iryda zdopingowa\u0142o mnie faktem, \u017ce jeden z mieleckich konstruktor\u00f3w mgr in\u017c. Stanis\u0142aw \u015amist przys\u0142a\u0142 mi cz\u0119\u015b\u0107 swoich wspomnie\u0144 udzielaj\u0105c zgody na ich publikacj\u0119. Bra\u0142 udzia\u0142 w Komisji Badania Wypadk\u00f3w Lotniczych Irydy, gdzie w D\u0119blinie zgin\u0119\u0142o 2 pilot\u00f3w w styczniu\u00a0 1996 roku. Pisz\u0105c wspomnienia, opisa\u0142 dok\u0142adnie przebieg owej Komisji z czym pragn\u0119 zainteresowanych zapozna\u0107. Poni\u017cej w ca\u0142o\u015bci tre\u015b\u0107 jego wspomnie\u0144 wraz z dokumentalnymi i zdj\u0119ciami:<\/p>\n
Zadowolenie z u\u017cytkowania samolot\u00f3w Iryda w D\u0119bli\u0144skiej Szkole Orl\u0105t by\u0142o coraz wi\u0119ksze i p\u0142yn\u0119\u0142o wiele pochwa\u0142. Oczekiwano z nadziej\u0105 na kolejne etapy modernizacji, chocia\u017cby w zakresie awioniki. W Mielcu prowadzono ju\u017c badania awioniki nowego producenta o nazwie SEXTANT. Jak twierdz\u0105 fachowcy by\u0142 nieco gorszy zestaw awioniki ni\u017c firmy SAGEM, kt\u00f3ry g\u0142\u00f3wnie cechowa\u0142 si\u0119 mo\u017cliwo\u015bciami rozwojowymi, ale by\u0142 o wiele ta\u0144szy. Na ostateczny wyb\u00f3r systemu awionicznego mia\u0142y wp\u0142yw r\u00f3\u017cne argumenty. Nie mam mo\u017cliwych do przedstawienia dowod\u00f3w, ale jestem przekonany, \u017ce jaka\u015b instytucja antykorupcyjna mia\u0142aby w tym przypadku wiele do powiedzenia. Dla wielu decydent\u00f3w g\u0142\u00f3wne znaczenie mia\u0142a forsa, delegacja zagraniczna na zach\u00f3d, a nawet zjedzony w Pary\u017cu obiad, jak ju\u017c wspomnia\u0142em wy\u017cej, a nie jaka\u015b tam Iryda. W MON-ie i DWLiOP-ie Iryda stawa\u0142a si\u0119 ju\u017c samolotem znienawidzonym, i nie mia\u0142y znaczenia pochwa\u0142y bezpo\u015brednich u\u017cytkownik\u00f3w. Tam tych samolot\u00f3w nie chciano. Natomiast zainteresowanie samolotem przejawia\u0142o lotnictwo Marynarki Wojennej. Piloci tej formacji mieli kiedy\u015b okazj\u0119 przelecie\u0107 si\u0119 tym samolotem nad morzem, gdy samolot wyposa\u017cony w awionik\u0119 SAGEM przebywa\u0142 na kr\u00f3tko z kurtuazyjn\u0105 wizyt\u0105 na lotnisku w Babich Do\u0142ach. Jeden z pilot\u00f3w Marynarki Wojennej zapytany co widzi dobrego w Irydzie, odpowiada\u0142 prosto: – Ten samolot zawsze przyprowadzi mnie do domu z nad jednostajnego widoku jakim jest morze, a ponadto zawsze mog\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do domu i nie utopi\u0107 si\u0119 -. Dalej argumentowa\u0142 to tym, \u017ce lataj\u0105c nad morzem na MiG-21, zawsze m\u00f3g\u0142 si\u0119 spodziewa\u0107 awarii silnika, bo na tym samolocie jest tylko jeden silnik, a wtedy nie ma powrotu na lotnisko i trzeba l\u0105dowa\u0107 na wodzie. Je\u015bli si\u0119 nie zabijesz, a to graniczy z cudem, to si\u0119 utopisz. Iryda ma dwa silniki i nigdy oba na raz nie ulegn\u0105 awarii, zatem masz wi\u0119ksze szanse dolecie\u0107 na jednym silniku do lotniska na l\u0105dzie. To by\u0142by jedyny dwusilnikowy samolot w Lotnictwie Marynarki Wojennej.\u00a0 Nast\u0119pstwem tej ch\u0119ci u\u017cywania samolot\u00f3w Iryda w Lotnictwie Marynarki Wojennej, by\u0142o przygotowanie i przeszkolenie obs\u0142ugi naziemnej i pilot\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 teoretyczn\u0105\u00a0 szkolenia przeprowadzono w Zak\u0142adzie Lotniczym w Mielcu, natomiast cz\u0119\u015b\u0107 praktyczn\u0105 przeprowadzano w d\u0119bli\u0144skiej szkole. Szkoli\u0142o si\u0119 kilku mechanik\u00f3w i kilku pilot\u00f3w, kt\u00f3rzy byli ju\u017c do\u015bwiadczonymi pilotami, ale do tej pory latali g\u0142\u00f3wnie na samolotach MiG-21.<\/p>\n
W dniu 24 stycznia 1996 roku, w\u00a0 p\u00f3\u017anych godzinach popo\u0142udniowych nadesz\u0142a do Mielca straszna wiadomo\u015b\u0107. Niedaleko od D\u0119blina nast\u0105pi\u0142a katastrofa samolotu Iryda. \u015amierci\u0105 lotnika zgin\u0119li dwaj piloci. Kilku konstruktor\u00f3w z r\u00f3\u017cnych specjalno\u015bci wyznaczonych zosta\u0142o do udania si\u0119 w delegacj\u0119 do D\u0119blina w nast\u0119pnym dniu. Przygotowani na kilkudniowy pobyt zaj\u0119li\u015bmy miejsca w Nysce i wyruszyli\u015bmy w drog\u0119 do D\u0119blina.<\/p>\n
R\u00f3wnocze\u015bnie samochodami osobowymi do D\u0119blina wybrali si\u0119 cz\u0142onkowie dyrekcji Zak\u0142adu Lotniczego. Jechali\u015bmy smutni, a nawet zatrwo\u017ceni i zamy\u015bleni. Pr\u00f3bowali\u015bmy snu\u0107 r\u00f3\u017cne domys\u0142y co do przebiegu i przyczyny katastrofy, do tej pory otrzymali\u015bmy zaledwie sk\u0105p\u0105 informacj\u0119 o katastrofie. Kiedy byli\u015bmy ju\u017c blisko D\u0119blina, w radiowych wiadomo\u015bciach podano informacje o katastrofie Iskry w pobli\u017cu D\u0119blina. Ta wiadomo\u015b\u0107 mocno nas zdeprymowa\u0142a, bo nie wiedzieli\u015bmy, czy jedziemy do katastrofy Iskry czy Irydy. Prawie wszyscy z nas nie wiele mieli do czynienia z Iskr\u0105, kt\u00f3ra w mieleckim biurze konstrukcyjnym obs\u0142ugiwana by\u0142a przez wydzielon\u0105 sekcj\u0119 obs\u0142ugow\u0105. Na Iskrze zna\u0142 si\u0119 tylko jad\u0105cy z nami in\u017c. Mieciu Hyjek, kt\u00f3ry w zakresie wyposa\u017cenia samolotu, a g\u0142\u00f3wnie uzbrojenia obs\u0142ugiwa\u0142 konstrukcyjnie zar\u00f3wno Iskr\u0119 jak i Iryd\u0119.\u00a0 Nie mogli\u015bmy jednak uwierzy\u0107 radiowym wiadomo\u015bciom i wr\u00f3ci\u0107 si\u0119 do domu, tym bardziej, \u017ce byli\u015bmy ju\u017c blisko D\u0119blina. Kiedy przeje\u017cd\u017cali\u015bmy przez przejazd kolejowy i od Jednostki Wojskowej dzieli\u0142o nas kilka kilometr\u00f3w, w radiu znowu podano informacj\u0119 o katastrofie, ale ju\u017c Irydy, oraz kr\u00f3tki wywiad z Przewodnicz\u0105cym Komisji Bada\u0144 Wypadk\u00f3w Lotniczych, pu\u0142kownikiem Urba\u0144skim, kt\u00f3ry mi\u0119dzy innymi stwierdzi\u0142, \u017ce w tej katastrofie nie zawinili ludzie. Na podstawie tej informacji mo\u017cna by\u0142o stwierdzi\u0107, \u017ce przyczyna katastrofy jest oczywista, bo Przewodnicz\u0105cy Komisji sugeruje a nawet podaje przyczyn\u0119 katastrofy zanim ta Komisja zebra\u0142a si\u0119 w komplecie. Ta informacja to wyra\u017ane wskazanie winy na samolot. Doje\u017cd\u017camy do Jednostki, pod g\u0142\u00f3wny budynek Pu\u0142ku Szkolnego. W holu wita nas zasmucony p\u0142k Czy\u017c. Zwraca si\u0119 do nas mi\u0119dzy innymi tymi s\u0142owami:- Panowie, sta\u0142a si\u0119 straszna rzecz, zgin\u0105\u0142 Tomek Chudzik i Janek Mieszkowski, cokolwiek by\u015bcie nie znale\u017ali w trakcie badania tej katastrofy nie wskazujcie na ludzi, oni ju\u017c nie \u017cyj\u0105, niech przynajmniej rodziny maj\u0105 lepsze odszkodowanie. Samolot sobie poradzi.<\/p>\n
Chocia\u017c z trudem rozumia\u0142em te s\u0142owa, jedno zwr\u00f3ci\u0142o moj\u0105 uwag\u0119, \u017ce odszkodowanie zale\u017cy od tego kto jest winny katastrofy. Nie wiem, czy te sprawy reguluj\u0105 jakie\u015b przepisy, w og\u00f3le nie znam si\u0119 na tych sprawach. W my\u015blach i przed oczami mia\u0142em tylko pilot\u00f3w, a szczeg\u00f3lnie Tomka, jego bardziej pozna\u0142em i traktowali\u015bmy si\u0119 jak przyjaciele. Po holu kr\u0119ci\u0142o si\u0119 masa os\u00f3b, cywili i umundurowanych. Na twarzach niekt\u00f3rych z nich wcale nie by\u0142o wida\u0107 smutku, a nawet mo\u017cna by\u0142o dostrzec ironiczne u\u015bmieszki. Jest ju\u017c p\u00f3\u017any wiecz\u00f3r i na miejscu s\u0105 ju\u017c wszyscy stali cz\u0142onkowie KBWL. S\u0105 obecni i potrzebni przedstawiciele u\u017cytkownika i producenta samolotu, kt\u00f3rzy mog\u0105 by\u0107 dokooptowani do Komisji. Wszyscy zbieramy si\u0119 na du\u017cej sali konferencyjnej.\u00a0 Ustalony zostaje sk\u0142ad Komisji, w kt\u00f3ry wchodz\u0105 cz\u0142onkowie czynni z prawem g\u0142osu podczas obrad i cz\u0142onkowie bierni, bez prawa g\u0142osu, s\u0142u\u017c\u0105cy g\u0142\u00f3wnie do realizacji wszelkich prac przygotowawczych i wykonywania zalece\u0144 tych czynnych cz\u0142onk\u00f3w. Zostaj\u0119 przydzielony do cz\u0142onk\u00f3w biernych, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych zwyk\u0142ych konstruktor\u00f3w, i powierzono mi zadanie\u00a0 \u201ez\u0142o\u017cenia\u201d samolotu z fragment\u00f3w i cz\u0119\u015bci przywiezionych z miejsca katastrofy, jako temu, kt\u00f3ry najbardziej zna si\u0119 na budowie samolotu Iryda. Do pomocy przydzielono mi grup\u0119 \u017co\u0142nierzy z czynnej s\u0142u\u017cby, kt\u00f3rzy z\u00a0 du\u017cych stert fragment\u00f3w samolotu, zebranych nawet razem z ziemi\u0105, wydobywali je, przedstawiali mi te fragmenty i k\u0142adli je w miejscu przeze mnie wskazanym, na narysowanym kred\u0105 na posadzce hangaru, konturowego obrysu Irydy w mniej wi\u0119cej naturalnej wielko\u015bci. Wi\u0119ksze fragmenty przewo\u017cone by\u0142y przy u\u017cyciu hydraulicznych podno\u015bnik\u00f3w. Takimi du\u017cymi fragmentami by\u0142a prawa burta kad\u0142uba, o d\u0142ugo\u015bci prawie od noska a\u017c do ogona, chocia\u017c mocno pokiereszowana, fragmenty skrzyde\u0142 i usterzenia. Lewa burta i pozosta\u0142a struktura znajdowa\u0142a si\u0119 w drobnych kawa\u0142kach, jak na ni\u017cej zaprezentowanych zdj\u0119ciach. W tych fragmentach zauwa\u017cy\u0142em wiele ciekawych zjawisk, nie maj\u0105cych wp\u0142ywu na przyczyn\u0119 katastrofy, ale zdumiewaj\u0105cych z punktu technicznego, mechanicznego i fizycznego. Takim przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 fragment pod\u0142u\u017cnicy na trwale po\u0142\u0105czony ze sp\u0142aszczon\u0105 rur\u0105 uk\u0142adu sterowania. Bli\u017cej mo\u017cna to opisa\u0107 w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy: fragment pod\u0142u\u017cnicy o d\u0142ugo\u015bci ponad p\u00f3\u0142 metra oderwa\u0142 si\u0119 od pokrycia samolotu zrywaj\u0105c \u0142by nit\u00f3w, a w nast\u0119pnej kolejno\u015bci nast\u0105pi\u0142o zderzenie tego fragmentu pod\u0142u\u017cnicy, naje\u017conej trzpieniami nit\u00f3w, z rur\u0105 popychacza o oko\u0142o 30 mm \u015brednicy, z uk\u0142adu sterowania samolotu w kanale pod\u0142u\u017cnym, nast\u0105pi\u0142o sp\u0142aszczenie tej rury, a trzpienie nit\u00f3w wybi\u0142y w rurze otwory i przytwierdzi\u0142y fragment k\u0105townika do sp\u0142aszczonej rury. Roz\u0142\u0105czenie tych dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci pokaza\u0142o szereg wyci\u0119tych otwor\u00f3w w rurze, jakby to wykona\u0142 wykrojnik, a przecie\u017c dokonane to zosta\u0142o przez mi\u0119kkie, aluminiowe nity w wykonanej ze stopu aluminium rurze. Mo\u017cna tylko sobie wyobrazi\u0107 jak ogromna musia\u0142a by\u0107 dynamika tego zderzenia, lub uzna\u0107 to za zjawisko niemo\u017cliwe. Zastanawia\u0107 si\u0119 mo\u017cna by\u0142o nad wieloma innymi fragmentami. Wida\u0107 by\u0142o, \u017ce niekt\u00f3re fragmenty samolotu ogarni\u0119te by\u0142y po\u017carem, kt\u00f3ry wyst\u0119powa\u0142 mi\u0119dzy innymi w rejonie kabin, a jako dow\u00f3d nale\u017cy uzna\u0107 nadtopione korpusy sterownicy r\u0119cznej, czyli mechanizm\u00f3w w kt\u00f3rych zamocowane s\u0105 rury dr\u0105\u017cka sterownicy.\u00a0 Przez ca\u0142\u0105 noc, ja i przydzielona mi grupa pracowali\u015bmy na z\u0142o\u017ceniem samolotu. Grzebali\u015bmy w tych stertach cz\u0119\u015bci i ziemi, kt\u00f3re usypywane by\u0142y z przywo\u017c\u0105cych je samochod\u00f3w, wyszukuj\u0105c coraz mniejsze fragmenty i mechanizmy i przypasowuj\u0105c je do miejsca z kt\u00f3rego mog\u0142y pochodzi\u0107 w najbardziej mo\u017cliwym prawdopodobie\u0144stwem. Nie wiem czy g\u0142\u00f3wna cz\u0119\u015b\u0107 Komisji r\u00f3wnie\u017c pracowa\u0142a w nocy, czy uda\u0142a si\u0119 na spoczynek. Z t\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Komisji spotyka\u0142em si\u0119 w czasie posi\u0142k\u00f3w na sto\u0142\u00f3wce. Zaraz z rana kolejnego dnia otrzyma\u0142em polecenie odszukania prze\u0142\u0105cznika (AZS) steruj\u0105cego rozdzielaczem hydraulicznym, podaj\u0105cym ciecz hydrauliczn\u0105 do si\u0142ownika przestawiaj\u0105cego statecznik wysoko\u015bci. Po odnalezieniu tego wy\u0142\u0105cznika, cz\u0142onkowie Komisji zabrali go na sal\u0119 obrad do specjalistycznych bada\u0144 i od tego momentu by\u0142 on ju\u017c pod specjalnym nadzorem. Zaciekawi\u0142 mnie fotel katapultowy z drugiej kabiny. By\u0142 rozcz\u0142onkowany co najmniej na dwie g\u0142\u00f3wne cz\u0119\u015bci. Cz\u0119\u015b\u0107 siedzeniowa zwana misk\u0105 oddzielona by\u0142a od oparcia wraz z zag\u0142\u00f3wkiem i rura pirostrzelby. Ta cz\u0119\u015b\u0107 siedzeniowa by\u0142a strasznie zmaltretowana, szczeg\u00f3lnie boki tej miski lub inaczej pod\u0142okietniki.<\/p>\n
Zastanawiaj\u0105ce co mog\u0142o tak zniszczy\u0107 t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 fotela? Tak kolokwialnie, na pierwszy rzut oka, miska przemieszcza\u0142a si\u0119 w poprzek kabiny i obija\u0142a si\u0119 o burty. To tylko domniemanie. Dziwnie ugi\u0119te by\u0142o okucie uchwytu katapultowania, tak, \u017ce uchwyty skierowane by\u0142y ku do\u0142owi, zamiast do g\u00f3ry. Prawid\u0142owo te uchwyty znajduj\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy udami pilota dla \u0142atwo\u015bci ich dost\u0119pu. Domy\u015bla\u0142em si\u0119, \u017ce zagi\u0119cie nast\u0105pi\u0142o podczas zderzenia si\u0119 miski z gruntem. Zmieni\u0142em jednak zdanie gdy kto\u015b przyni\u00f3s\u0142 zasobnik awaryjny, na powierzchni kt\u00f3rego zobaczy\u0142em wyra\u017anie odgnieciony kszta\u0142t okucia uchwytu katapultowania. Szczeg\u00f3lnie pasuj\u0105ce by\u0142y do siebie odgniecenia, a raczej wyt\u0142oczenia od \u015brub mocuj\u0105cych okucie. Przymierza\u0142em te dwa elementy i zastanawia\u0142em si\u0119 kiedy nast\u0105pi\u0142o zderzenie tych element\u00f3w. B\u0119d\u0105cy w pobli\u017cu jeden z cz\u0142onk\u00f3w tej g\u0142\u00f3wnej cz\u0119\u015bci Komisji stwierdzi\u0142:<\/p>\n
- \n
- \n
To si\u0119 wygi\u0119\u0142o przy upadku na ziemi\u0119 -.<\/p>\n<\/li>\n
- \n
To jest nieprawda, zasobnik awaryjny wraz z cia\u0142em pilota upad\u0142 na ziemi\u0119 w ca\u0142kiem innym miejscu ani\u017celi miska fotela \u2013 zanegowa\u0142em.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n
Posiada\u0142em,\u00a0 ju\u017c mia\u0142em informacj\u0119 gdzie upad\u0142a miska, a gdzie upad\u0142o cia\u0142o pilota. M\u00f3j wyra\u017any sprzeciw w tej sprawie i jeszcze w wielu innych domniemaniach Komisji, spowodowa\u0142 to, \u017ce miska fotela i zasobnik zosta\u0142y zarekwirowane z posadzki hangaru, a po przerwie obiadowej podszed\u0142 do Dyrektora Zak\u0142adu Lotniczego mgr in\u017c. Piotr Rudny i nakaza\u0142 mi \u201ezasznurowanie\u201d buzi, pod gro\u017ab\u0105 natychmiastowego odes\u0142ania mnie do domu. Nawet \u201edzie\u0144 dobry\u201d nie mog\u0142em m\u00f3wi\u0107 do cz\u0142onk\u00f3w Komisji, kt\u00f3rzy po raz pierwszy pojawiali si\u0119 w hangarze. Zabroni\u0142 mi m\u00f3wi\u0107, ale nie zabroni\u0142 mi rysowa\u0107 kred\u0105 na posadzce hangaru. Moje przemy\u015blenia pr\u00f3bowa\u0142em narysowa\u0107, ale nie znalaz\u0142em u nikogo poparcia.\u00a0 Ci wojskowi przedstawiciele Komisji ogl\u0105dali te obrazki i znowu ironicznie si\u0119 pod\u015bmiewali. Fotel katapultowy z przedniej kabiny w og\u00f3le nie by\u0142 dost\u0119pny.\u00a0 Po czterech dniach takiej pracy, moja misja zosta\u0142a zako\u0144czona i uda\u0142em si\u0119 do domu. M\u00f3j udzia\u0142 w pracach Komisji potwierdza poni\u017csze o\u015bwiadczenie.<\/p>\n
Po kilku dniach ukaza\u0142 si\u0119 protok\u00f3\u0142 z posiedzenia ko\u0144cowego KBWL pod przewodnictwem p\u0142k Urba\u0144skiego, jeszcze nieoficjalny, w kt\u00f3ry stwierdzono, \u017ce przyczyn\u0105 katastrofy by\u0142a niesterowno\u015b\u0107 samolotu w kanale pod\u0142u\u017cnym, spowodowane samoczynnym wychyleniem si\u0119, maksymalnie ku g\u00f3rze, p\u0142yty statecznika poziomego, b\u0119d\u0105cego nast\u0119pstwem zwarcia elektrycznego w prze\u0142\u0105czniku (AZS-ie).<\/p>\n
Wed\u0142ug mojej w\u0142asnej oceny, stwierdzonych fakt\u00f3w oraz domniema\u0144, a tak\u017ce na podstawie opinii innych \u015bwiadk\u00f3w tej katastrofy oraz ich opowiada\u0144 przyczyna katastrofy samolotu Iryda w dniu 24 stycznia 1996 roku by\u0142a ca\u0142kiem inna. Na podstawie tych niezaprzeczalnych fakt\u00f3w oraz domniema\u0144 opisuje mo\u017cliwy przebieg zdarze\u0144,\u00a0 maj\u0105cy jakikolwiek zwi\u0105zek z t\u0105 katastrof\u0105. Nie wszystkie sekwencje tego opisu mog\u0105 by\u0107 rzeczywiste, ale mog\u0105 by\u0107 mo\u017cliwe.\u00a0 Jak ju\u017c wspomnia\u0142em wcze\u015bniej, przyczyn katastrofy lotniczej, ale nie tylko, nigdy nie mo\u017cna okre\u015bli\u0107 ze stu procentow\u0105 pewno\u015bci\u0105 i zawsze przyjmuj\u0119 tak\u0105 zasad\u0119. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w, a mo\u017ce nawet w ka\u017cdym przypadku, przyczyn\u0105 katastrofy nie jest jedno samoistne zdarzenie, ale ci\u0105g zdarze\u0144, kt\u00f3re pot\u0119guj\u0105 prawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia katastrofy. Takie ci\u0105gi zdarze\u0144 wyst\u0119puj\u0105 ci\u0105gle, ale wystarczy, \u017ce taki ci\u0105g zostanie przerwany i wtedy do katastrofy nie dochodzi. Z tych fakt\u00f3w nawet nie zdajemy sobie sprawy. Przestrzegam czytaj\u0105cych, \u017ce w dalszym opisie mog\u0105 pojawi\u0107 si\u0119 sceny drastyczne, dlatego te fragmenty opisu radz\u0119 pomin\u0105\u0107.<\/p>\n
Przebieg tej katastrofy rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 jeszcze dzie\u0144 wcze\u015bniej, przed rzeczywistym dniem jej wydarzenia. Na ten dzie\u0144 przewidziane by\u0142o zako\u0144czenie szkolenia praktycznego pilot\u00f3w Lotnictwa Marynarki Wojennej. Szkolenie odbywa\u0142o si\u0119 w dwuosobowych zespo\u0142ach sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 z pilota instruktora z D\u0119bli\u0144skiej szko\u0142y oraz pilota ucznia z Lotnictwa Marynarki. Taki zesp\u00f3l tworzy\u0142, mi\u0119dzy innymi pilot ucze\u0144 kpt. Jan Mieszkowski oraz nieznany mi z nazwiska pilot instruktor. Ten zesp\u00f3l do szkolenia u\u017cywa\u0142 samolotu o nr fabrycznym AN002-03. Niestety w tym zespole wyst\u0119powa\u0142o ma\u0142e op\u00f3\u017anienie w szkoleniu ze wzgl\u0119du na czasow\u0105 niedyspozycj\u0119 pilota ucznia. Pozosta\u0142e zespo\u0142y zako\u0144czy\u0142y ca\u0142y cykl szkolenia natomiast ten duet mia\u0142 jeszcze do wykonania lot z zakresu akrobacji wy\u017cszej. Zdecydowano, \u017ce ten lot zostanie wykonany po oficjalnym zako\u0144czeniu szkolenia. Zako\u0144czenie takiego szkolenia to jak zwykle by\u0142 pretekst do zorganizowania uroczysto\u015bci lub inaczej imprezy, na kt\u00f3rej mi\u0119dzy innymi raczono si\u0119 alkoholem. Oczywi\u015bcie, jak ju\u017c wcze\u015bniej takie przypadki opisywa\u0142em, ci, kt\u00f3rzy w nast\u0119pnym dniu mieli zaplanowane loty, mogli tylko pow\u0105cha\u0107 zapach alkoholu lub u\u017cy\u0107 go w symbolicznej ilo\u015bci. To dotyczy\u0142o mi\u0119dzy innymi pilota Mieszkowskiego i jego instruktora. Instruktor jednak nie zachowa\u0142 tej zasady i w kolejnym dniu nie by\u0142 dysponowany do wykonywania lot\u00f3w. Telefonicznie poinformowa\u0142 o swojej niedyspozycji, prosz\u0105c o urlopowanie z pracy. Do wykonania tego lotu dysponowano w zast\u0119pstwie jako instruktora mjr Tomasza Chudzika, kt\u00f3ry w dniu poprzednim nie nadu\u017cy\u0142 lub nawet nie u\u017cy\u0142 alkoholu, prawdopodobnie z powodu o kt\u00f3rym ju\u017c wcze\u015bniej wspomnia\u0142em. Samolot, na kt\u00f3rym dot\u0105d szkoli\u0142 si\u0119 ucze\u0144 pilot by\u0142 gotowy do lotu. Miejsce w pierwszej kabinie zaj\u0105\u0142 ucze\u0144 pilot kpt Jan Mieszkowski, natomiast w drugiej kabinie usadowi\u0142 si\u0119 pilot instruktor mjr Tomasz Chudzik. Budowa cia\u0142a, albo inaczej postura pilota Chudzika by\u0142a ca\u0142kowicie odmienna od dotychczas zasiadaj\u0105cego w tej kabinie pilota instruktora. Ten by\u0142 kr\u0119pej budowy o niezbyt wysokim wzro\u015bcie, natomiast Tomasz Chudzik charakteryzowa\u0142 si\u0119 szczup\u0142\u0105, wysportowan\u0105 sylwetk\u0105 o dosy\u0107 wysokim wzro\u015bcie. Przy takiej r\u00f3\u017cnicy postury pilot\u00f3w, zasiadaj\u0105cych w tym samym fotelu, powinna nast\u0105pi\u0107 regulacja po\u0142o\u017cenia miski fotelowej oraz d\u0142ugo\u015bci pas\u00f3w przytrzymuj\u0105cych pilota w fotelu. Pilot instruktor jednak tego nie uczyni\u0142 i to by\u0142 pierwszy wa\u017cniejszy przyczynek do maj\u0105cej zaistnie\u0107 katastrofy. Po zamkni\u0119ciu kopu\u0142ki, mechanik obs\u0142uguj\u0105cy pilota w drugiej kabinie zasugerowa\u0142 obni\u017cenie miski fotelowej, ale pilot przecisn\u0105\u0142 r\u0119k\u0119 ubran\u0105 w r\u0119kawiczk\u0119 pomi\u0119dzy oszkleniem kopu\u0142ki a he\u0142mofonem i nie zdecydowa\u0142 si\u0119 na obni\u017cenie. T\u0105 czynno\u015b\u0107 mo\u017cna wykona\u0107 tylko w czasie postoju samolotu.<\/p>\n
Tutaj przytocz\u0119 fragment z opisu budowy samolotu Iryda, kt\u00f3ra szczyci\u0142a si\u0119 tym, \u017ce kabiny s\u0105 wzajemnie przesuni\u0119te w pionie wzgl\u0119dem siebie, co polepsza widoczno\u015b\u0107 do przodu pilotowi z drugiej kabiny i w widoku nie przeszkadzaj\u0105 mu elementy znajduj\u0105ce si\u0119 w pierwszej kabinie, ponadto po\u0142o\u017cenie siedzenia fotela jest regulowane w pionie i mo\u017ce by\u0107 dopasowane w zale\u017cno\u015bci od wzrostu pilota. Silniki zosta\u0142y uruchomione i samolot z nad pasa wzbi\u0142 si\u0119 w powietrze. Zgodnie z wcze\u015bniejszymi ustaleniami, najpierw pilot instruktor mia\u0142 pokaza\u0107 pilotowi uczniowi sposoby sterowania przy wykonywaniu figur tzw. wy\u017cszej akrobacji, a potem mia\u0142 to powt\u00f3rzy\u0107 pilot ucze\u0144. Na wykresach z rejestratora SARPP, wyra\u017anie mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107\u00a0 w kt\u00f3rym momencie sterowanie przej\u0105\u0142 pilot ucze\u0144. Jego przyzwyczajenie do sterowania samolotem MiG-21, na kt\u00f3rym g\u0142\u00f3wnie lata\u0142 do tej pory, mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 podczas sterowania Irydy. Ruchy sterownic\u0105 s\u0105 dynamiczne i pe\u0142ne, bo takich wymaga\u0142 MiG-21, natomiast Iryda wymaga\u0142a ruch\u00f3w delikatnych i p\u0142ynnych i tak sterowana by\u0142a przez maj\u0105cego na tym samolocie ju\u017c du\u017ce do\u015bwiadczenie pilota Tomasza Chudzika. Niekt\u00f3rzy piloci lataj\u0105cy Irydami twierdzili, \u017ce Iryda bardzo \u201es\u0142ucha si\u0119\u201d pilota i pod\u0105\u017ca za jego nawet delikatnymi ruchami dr\u0105\u017ckiem sterowym, a inni bardziej wulgarnie okre\u015blali to, \u017ce Iryda zachowuje si\u0119 jak nierozkur\u2026.a panienka na chodniku. Gdy sterowanie przej\u0105\u0142 pilot ucze\u0144 i wykona\u0142 pierwsze figury, pilot instruktor zauwa\u017cy\u0142, \u017ce nie jest wystarczaj\u0105co doci\u0105gni\u0119ty pasami do fotela i przemieszcza si\u0119 po fotelu. Dlaczego nie zauwa\u017cy\u0142 tego, gdy on sterowa\u0142 samolotem? Spr\u00f3buj\u0119 to wyja\u015bni\u0107 w oparcie o fizjologi\u0119 cz\u0142owieka, chocia\u017c z t\u0105 dziedzina nauki nigdy nie mia\u0142em nic do czynienia. Wydaje mi si\u0119, \u017ce m\u00f3zg cz\u0142owieka wysy\u0142aj\u0105cy \u201erozkazy\u201d do mi\u0119\u015bni poruszaj\u0105cych np. uk\u0142adem sterowania samolotu, r\u00f3wnocze\u015bnie wysy\u0142a rozkazy blokuj\u0105ce odpowiednie mi\u0119\u015bnie przeciwdzia\u0142aj\u0105ce si\u0142om bezw\u0142adno\u015bci, przewidywanym w danej sytuacji ruchowej. To zjawisko zauwa\u017cy\u0142em podczas jazdy samochodem, w mniej wi\u0119cej tych samych warunkach, jako kierowca, a potem jako pasa\u017cer. My\u015bl\u0119, \u017ce to zjawisko mia\u0142o miejsce w tym przypadku.<\/p>\n
Wracaj\u0105c do przebiegu katastrofy, w tym momencie mog\u0142o nast\u0105pi\u0107 przerwanie ci\u0105gu zdarze\u0144, gdyby pilot instruktor poinformowa\u0142 pilota ucznia steruj\u0105cego w tym czasie samolotem o utrzymaniu przez chwil\u0119 toru lotu samolotu bez przeci\u0105\u017ce\u0144, daj\u0105c\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 doregulowania pas\u00f3w fotelowych. Pilot instruktor jednak tego nie uczyni\u0142. W momencie, w kt\u00f3rym samolot wyr\u00f3wna\u0142 lot, zdecydowa\u0142 si\u0119 na uniesienie bia\u0142ej d\u017awigienki, znajduj\u0105cej si\u0119 przy lewym pod\u0142okietniku fotela i przesuni\u0119cie jej do przodu, co powinno spowodowa\u0107, \u017ce pasy automatycznie zostan\u0105 doci\u0105gni\u0119te. Zbieg okoliczno\u015bci sprawi\u0142 jednak, \u017ce w tym samym momencie pilot ucze\u0144, steruj\u0105cy samolotem wprowadzi\u0142 samolot do lotu nurkowego, wywo\u0142uj\u0105c znaczne, ujemne przeci\u0105\u017cenie. Dzia\u0142aj\u0105ce w tym przeci\u0105\u017ceniu si\u0142y mi\u0119dzy innymi na cia\u0142o pilota instruktora, przemie\u015bci\u0142y go ku g\u00f3rze,\u00a0 tym bardziej swobodnie, \u017ce blokada pas\u00f3w zosta\u0142a zwolniona. Pilot, g\u0142owa ubran\u0105 w he\u0142mofon, uderzy\u0142 w oszklenie kopu\u0142ki i wybi\u0142 go, przerywaj\u0105c obw\u00f3d elektryczny sznura detonacyjnego z obwodu pirokruszenia oszklenia, oraz prawdopodobnie \u0142ami\u0105c sobie kr\u0119gi kr\u0119gos\u0142upa szyjnego. M\u00f3wi\u0119 tu \u017ce prawdopodobnie zdarzy\u0142o si\u0119 to w tym momencie, bo pilot takie uszkodzenia posiada\u0142, chocia\u017c do wybicia oszklenia kopu\u0142ki od wewn\u0105trz wcale nie potrzeba a\u017c tak du\u017cych si\u0142 i czasami pomaga w tym ci\u015bnieniowanie kabiny. Taki przypadek zdarzy\u0142 si\u0119 ju\u017c pilotowi fabrycznemu z Mielca, kt\u00f3ry wyl\u0105dowa\u0142 na lotnisku z wielk\u0105 \u201edziur\u0105\u201d wybit\u0105 w oszkleniu kopu\u0142ki, ale bez uszczerbku na zdrowiu. Twierdzi\u0142, \u017ce to ptak lub co\u015b innego uderzy\u0142o w oszklenie i uszkodzi\u0142o go nie przyznaj\u0105c si\u0119 do lu\u017ano zapi\u0119tych pas\u00f3w i \u015blad\u00f3w na he\u0142mofonie. W tym przypadku, si\u0142y od ujemnego przeci\u0105\u017cenia zadzia\u0142a\u0142y r\u00f3wnie\u017c na zasobnik awaryjny fotela, kt\u00f3ry, za nogami pilota,\u00a0 wysun\u0105\u0142 si\u0119 z wn\u0119ki w siedzisku fotela. Od samolotu oddzieli\u0142y si\u0119 w tym momencie co najmniej trzy elementy: fragmenty rozbitego oszklenia, fragment tzw. przy\u0142bicy he\u0142mofonu, czyli takiej prze\u017aroczystej, ruchomej\u00a0 zas\u0142ony na oczy i twarz pilota oraz prawa r\u0119kawiczka pilota, z \u015bci\u0105gni\u0119ta z r\u0119ki przez strugi powietrza, wyrzuconej poza kabin\u0119 si\u0142\u0105 przeci\u0105\u017cenia. Ta r\u0119ka, w tym czasie by\u0142a swobodna, a druga by\u0142a zaj\u0119ta d\u017awigni\u0105 doci\u0105gania pas\u00f3w. Te trzy elementy zosta\u0142y znalezione w pobli\u017cu siebie, w najdalszej odleg\u0142o\u015bci od zderzenia samolotu z ziemi\u0105.<\/p>\n
Po chwilowym dzia\u0142aniu ujemnego przeci\u0105\u017cenia, kolejno\u015bci\u0105 rzeczy jest aby przeci\u0105\u017cenie wr\u00f3ci\u0142o do zera lub nawet zmieni\u0142o kierunek na dodatni. W tym przypadku by\u0142o to przeci\u0105\u017cenie o du\u017cej warto\u015bci dodatniej. Si\u0142y dzia\u0142aj\u0105ce na instruktora pilota, \u201eposadzi\u0142y\u201d go z powrotem na fotelu, niestety zasobnik awaryjny nie trafi\u0142 na swoje miejsce. Skrzynka zasobnika przesun\u0119\u0142a si\u0119 nieco do przodu i trafi\u0142a na okucie uchwyt\u00f3w katapultowania. Naciskaj\u0105c na to okucie w\u0142asn\u0105 mas\u0105 i mas\u0105 cia\u0142a pilota, skrzynka spowodowa\u0142a wygi\u0119cie okucia do do\u0142u i uchwyty katapultowania zwr\u00f3cone zosta\u0142y w kierunku pod\u0142ogi kabiny. Na skrzynce zasobnika odwzorowane zosta\u0142y kszta\u0142ty okucia i mocuj\u0105cych je \u015brub. To zagi\u0119cie okucia uruchomi\u0142o cykl, wcale nie chcianego przez pilota, katapultowania fotela. W trakcie tego cyklu, nast\u0119puj\u0105 w \u00a0bardzo kr\u00f3tkim czasie sekwencyjne dzia\u0142ania\u00a0 poszczeg\u00f3lnych uk\u0142ad\u00f3w w ca\u0142ym systemie katapultowania. Te interwa\u0142y czasowe s\u0105 tak kr\u00f3tkie, \u017ce nawet trudno okre\u015bli\u0107 kt\u00f3re dzia\u0142ania s\u0105 pierwsze a kt\u00f3re kolejne. Zapewne uruchomiony zosta\u0142 w pierwszej kolejno\u015bci system pirokruszenia oszklenia, ale to dzia\u0142anie nie zosta\u0142o zrealizowane, poniewa\u017c wcze\u015bniej przerwany zosta\u0142 obw\u00f3d, umieszczonego na oszkleniu, sznura z \u0142adunkiem detonacyjnym. Zadzia\u0142a\u0142 system przyci\u0105gania n\u00f3g pilota do fotela, zabezpieczaj\u0105cy te cz\u0119\u015bci cia\u0142a przed uszkodzeniem podczas wychodzenia fotela razem z pilotem z kabiny samolotu. Odpalony zosta\u0142 \u0142adunek w pirostrzelbie, w kt\u00f3rej skumulowana energia wybuchu tego \u0142adunku powinna wynie\u015b\u0107 fotel razem z pilotem na wysoko\u015b\u0107 oko\u0142o 1600 milimetr\u00f3w od pod\u0142ogi kabiny. R\u00f3wnocze\u015bnie z labiryntu znajduj\u0105cego si\u0119 na korpusie silnik\u00f3w rakietowych, umieszczonych pod siedziskiem fotela, wyplata si\u0119 linka, jednym ko\u0144cem przymocowana do pod\u0142ogi kabiny a drugim do spustu odpalaj\u0105cego silniki rakietowe. Linka jednak nie wyplot\u0142a si\u0119 w ca\u0142o\u015bci. W tym labiryncie pozosta\u0142o oko\u0142o 120 milimetr\u00f3w linki. Fotel razem z pilotem zatrzymuje si\u0119 w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci prowadnic, przytwierdzonych do pochy\u0142ej 19-tej wr\u0119gi kad\u0142uba. Po tych prowadnicach fotel powinien przesuwa\u0107 si\u0119 a\u017c do opuszczenia samolotu. Dalsze przemieszczanie fotela powinny zapewni\u0107 uruchomione silniki rakietowe. W tym przypadku fotel si\u0119 zatrzyma\u0142 i silniki rakietowe nie zosta\u0142y odpalone.<\/p>\n
Dlaczego tak si\u0119 sta\u0142o? Na to pytanie w moim opisie przebiegu katastrofy nie znajduje jednoznacznej odpowiedzi. Domys\u0142y mog\u0105 by\u0107 r\u00f3\u017cne, a to: \u0142adunek w pirostrzelbie by\u0142 zbyt s\u0142aby i nie wyni\u00f3s\u0142 fotela na wymagan\u0105 wysoko\u015b\u0107, by\u0142by to b\u0142\u0105d producenta fotela; uruchomienie pirostrzelby nast\u0105pi\u0142o przy przeci\u0105\u017ceniu dodatnim wi\u0119kszym ni\u017c 2,5 g , a zatem powy\u017cej przeci\u0105\u017cenia jakie jest dopuszczalne dla fotela VS-1BRI, przy kt\u00f3rym producent fotela gwarantuje wyrzucenie fotela na odpowiedni\u0105 odleg\u0142o\u015b\u0107, to mog\u0142o si\u0119 zdarzy\u0107, przecie\u017c uruchomienie katapultowania nast\u0105pi\u0142o w momencie oddzia\u0142ywania dodatniego przeci\u0105\u017cenia. Niestety nie posiadam na to dowodu, bo po pierwsze nie mia\u0142em swobodnego dost\u0119pu do zapis\u00f3w rejestratora parametr\u00f3w lotu, a po drugie moment uruchomienia katapultowania nie jest zapisany na ta\u015bmie rejestratora.<\/p>\n
Dlaczego brak jest zapisu\u00a0na ta\u015bmie rejestratora momentu uruchomienia katapultowania? Odpowied\u017a w moim przekonaniu jest prosta, aczkolwiek wymaga szerszego wyja\u015bnienia. Brak jest zapisu, poniewa\u017c w tym miejscu samolot Iryda posiada\u0142 wed\u0142ug mnie powa\u017cny b\u0142\u0105d konstrukcyjny. Ot\u00f3\u017c do rejestratora podawany by\u0142 sygna\u0142 tzw. zero-jedynkowy, pochodz\u0105cy z roz\u0142\u0105czenia z\u0142\u0105cza ARK, a z kolei to roz\u0142\u0105czenie nast\u0119powa\u0142o po opuszczeniu samolotu przez fotel. Tutaj mo\u017cna by zada\u0107 kolejne pytanie: Po co i komu potrzebny jest zapis na rejestratorze takiej informacji? Chyba tylko po to aby uchwyci\u0107 czas lub moment wyj\u015bcia fotela z samolotu. Samo wyrzucenie fotela jest zawsze mo\u017cliwe do naocznego stwierdzenia po zaistnia\u0142ym fakcie, bo albo fotel wraz z pilotem pozostanie razem z samolotem, albo b\u0119dzie w innym miejscu. Interesuj\u0105c\u0105 by\u0142aby dla badacza katastrofy informacja o momencie uruchomienia katapulty, a nawet ch\u0119\u0107 u\u017cycia fotela katapultowego przez pilota potwierdzona poci\u0105gni\u0119ciem za uchwyty katapultowania. Na Irydzie takiej mo\u017cliwo\u015bci jednak nie by\u0142o i to by\u0142 w\u0142a\u015bnie b\u0142\u0105d, kt\u00f3ry wielokrotnie zarzuca\u0142em konstruktorom tego systemu. Podobnie\u017c inaczej nie mo\u017cna by\u0142o poda\u0107 tego sygna\u0142u na rejestrator, gdy\u017c rejestrator SARRPP do zarejestrowania, wymaga\u0142 trwania sygna\u0142u przynajmniej przez p\u00f3\u0142 sekundy. Przed wprowadzeniem odpowiednich zmian konstrukcyjnych, takimi w\u0142a\u015bnie argumentami bronili si\u0119 konstruktorzy systemu katapultowania.<\/p>\n
Jeszcze inn\u0105 przyczyn\u0105 nie wyrzucenia fotela na odpowiednia wysoko\u015b\u0107 mog\u0142o by\u0107 zu\u017cycie energii na pokonanie jakie\u015b przypadkowej si\u0142y hamuj\u0105cej. Tak\u0105 si\u0142\u0105 mog\u0142o by\u0107 zaczepienie uchwytu katapultowania o jaki\u015b element w kabinie samolotu. Uchwyty katapultowania to takie dwie oddzielne\u00a0 r\u0119koje\u015bci przyczepione do rozwidlonych w kszta\u0142cie litery Y linek. Jedna z tych linek by\u0142a urwana. Kiedy i w jakich okoliczno\u015bciach ta linka zosta\u0142a urwana? Dokona\u0142em dok\u0142adnych ogl\u0119dzin tej linki. To nie by\u0142a go\u0142a linka, ale otoczona plastikow\u0105 os\u0142ona, a raczej zalana w plastiku. Na tym plastiku w miejscu przerwania zauwa\u017cy\u0142em \u015blady, jakby od gwintowanej \u015bruby, o kt\u00f3ra ten jeden uchwyt zaczepi\u0142. Jaki\u015b czas po katastrofie przegl\u0105dn\u0105\u0142em kabiny wielu egzemplarzy samolot\u00f3w Iryda w poszukiwaniu elementu o kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by zaczepi\u0107 uchwyt katapultowania i wyhamowa\u0107 wyrzucanie fotela. Niczego takiego nie znalaz\u0142em, chocia\u017c w trakcie ogl\u0105dania cz\u0119\u015bci samolotu po katastrofie, stwierdzi\u0142em, \u017ce na korpusie sterownicy r\u0119cznej w miejscu mocowania rury sterownicy zastosowana jest\u00a0 \u015bruba d\u0142u\u017csza ni\u017c przewiduje dokumentacja konstrukcyjna.\u00a0 Taka d\u0142u\u017csza o kilkana\u015bcie milimetr\u00f3w \u015bruba zamontowana by\u0142a tylko na korpusie jednej sterownicy, a takie identyczne korpusy wyst\u0119puj\u0105 w przedniej i tylnej kabinie. Nie by\u0142em jednak w stanie stwierdzi\u0107, z kt\u00f3rej kabiny korpus, mia\u0142 t\u0105 d\u0142u\u017csza \u015brub\u0119. Oba korpusy by\u0142y mocno nadtopione. Czy ta \u015bruba mog\u0142a zatrzyma\u0107 fotel? W takim przypadku na rejestratorze powinno by\u0107 zapisane szarpni\u0119cie w zapisie ruch\u00f3w sterownicy r\u0119cznej. Niestety tych zapis\u00f3w nigdy nie ogl\u0105da\u0142em.<\/p>\n
Wr\u00f3\u0107my do opisu tego, co dzia\u0142o si\u0119 na samolocie. Pilot razem z fotelem by\u0142 cz\u0119\u015bciowo wystawiony poza obrys samolotu, na destrukcyjne dzia\u0142anie strug powietrza, kt\u00f3re rozrywa\u0142y sk\u00f3r\u0119 na jego twarzy, powieki i policzki. Jego twarz nie by\u0142a os\u0142oni\u0119ta, gdy\u017c zas\u0142ona he\u0142mofonu zosta\u0142a zerwana i ju\u017c spad\u0142a na ziemi\u0119. Zapewne ten obraz widzia\u0142 pilot ucze\u0144 w lusterkach wstecznych, umieszczonych na obrze\u017cach przedniej kopu\u0142ki. Nast\u0105pi\u0142y kolejne czynno\u015bci cyklu katapultowania, czyli wypuszczenie spadochronu fotelowego. Otwarta czasza tego spadochronu wprowadzi\u0142a znaczn\u0105 si\u0142\u0119 w uk\u0142ad r\u00f3wnowagi samolotu, powoduj\u0105c gwa\u0142towne zadzieranie nosa samolotu i drastyczne zmniejszanie pr\u0119dko\u015bci, na kt\u00f3re zareagowa\u0142 pilot steruj\u0105cy samolotem. Zwi\u0119kszy\u0142 moc silnik\u00f3w do maksymalnych warto\u015bci, a tak\u017ce \u015bwiadomie skorzysta\u0142 z przestawienia p\u0142yty statecznika poziomego maksymalnie ku g\u00f3rze, zwi\u0119kszaj\u0105c k\u0105t na tarcia i si\u0142y aerodynamiczne, pochylaj\u0105ce samolot. Tym przestawieniem chcia\u0142 pom\u00f3c sobie w wyr\u00f3wnaniu lotu do ruchu poziomego.<\/p>\n
Podkre\u015blam, \u017ce t\u0105 czynno\u015b\u0107 wykona\u0142 \u015bwiadomie pilot, a nie, jak stwierdzi\u0142a Komisja, \u017ce nast\u0105pi\u0142o samoczynne przestawienie si\u0119 statecznika, spowodowane zwarciem elektrycznym prze\u0142\u0105cznika. Te czynno\u015bci, dokonane przez pilota, nie pozwoli\u0142y jednak na wyr\u00f3wnanie lotu i utrzymanie wystarczaj\u0105cej pr\u0119dko\u015bci samolotu. Dla zwi\u0119kszenia pr\u0119dko\u015bci, pilot przechyli\u0142 samolot do lotu plecowego. W tej konfiguracji samolot szybko uzyska\u0142 znaczn\u0105 pr\u0119dko\u015b\u0107, kt\u00f3ra zwi\u0119kszy\u0142a si\u0142\u0119 wyrywaj\u0105c\u0105 fotel, pochodz\u0105c\u0105 od otwartej czaszy spadochronu. Si\u0142a ta by\u0142a tak du\u017ca, \u017ce wy\u0142ama\u0142a oparcie fotela wraz z rur\u0105 pirostrzelby, kt\u00f3re oddzieli\u0142y si\u0119 od samolotu. Elementy te uderzy\u0142y w usterzenie samolotu i znacz\u0105co uszkodzi\u0142y statecznik poziomy oraz pionowy. Odchodz\u0105ca od samolotu rura pirostrzelby uszkodzi\u0142a cia\u0142o pilota, przywi\u0105zane pasami \u015bci\u0105gaj\u0105cymi nogi do zakleszczonej o burty kad\u0142uba, miski fotelowej, a tak\u017ce spowodowa\u0142a wypuszczenie spadochronu ratunkowego pilota. Tylko na moment z si\u0142 dzia\u0142aj\u0105cych na samolot zanik\u0142a si\u0142a od spadochronu fotelowego.<\/p>\n
Teraz pojawi\u0142a si\u0119 jeszcze wi\u0119ksza si\u0142a, podobnie dzia\u0142aj\u0105ca, pochodz\u0105ca od cz\u0119\u015bciowo otwartej czaszy spadochronu ratunkowego. Spadochron ten otworzy\u0142 si\u0119 tylko cz\u0119\u015bciowo, poniewa\u017c czasza zapl\u0105ta\u0142a si\u0119 w wystaj\u0105ce elementy uszkodzonego usterzenia. Si\u0142a od tej czaszy ci\u0105gnie za cia\u0142o pilota, kt\u00f3re w dalszym ci\u0105gu jest przytroczone do miski fotelowej. Manewry samolotem, przewracaj\u0105ce samolot z lotu normalnego do lotu plecowego, w celu zwi\u0119kszenia pr\u0119dko\u015bci, zwi\u0119kszaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c si\u0142\u0119 wyci\u0105gaj\u0105c\u0105 cia\u0142o pilota. Nast\u0119puje zerwanie \u015bci\u0119gien i wyci\u0105gniecie st\u00f3p pilota z but\u00f3w, kt\u00f3re przytroczone by\u0142y do miski. Cia\u0142o pilota przypi\u0119te do uprz\u0119\u017cy spadochronu, kt\u00f3rego czasza jest zapl\u0105tana w usterzeniu jest ci\u0105gni\u0119te za samolotem.<\/p>\n
W tym momencie parametry lotu samolotu s\u0105 ju\u017c destrukcyjne dla samolotu, a szczeg\u00f3lnie dla uszkodzonego usterzenia. Tych obci\u0105\u017ce\u0144 nie wytrzymuje usterzenie poziome i odrywa si\u0119 od kad\u0142uba. Przeci\u0105\u017cenie jakie w tym momencie pojawi\u0142o si\u0119 w kabinach samolotu wyrywa zakleszczon\u0105 misk\u0119 fotela, kt\u00f3ra wypadaj\u0105c z samolotu roz\u0142\u0105cza z\u0142\u0105cze ARK i dopiero wtedy podany jest sygna\u0142 katapultowania na rejestrator SARPP. Jest to ostatni\u00a0 sygna\u0142 zapisany na rejestratorze, bo w tym samym momencie odrywa si\u0119 od kad\u0142uba statecznik pionowy, w kt\u00f3rym umieszczony jest rejestrator.<\/p>\n
Dalszy ruch samolotu chyba nie mo\u017cna ju\u017c nazwa\u0107 lotem. W tym bli\u017cej nie daj\u0105cym si\u0119 okre\u015bli\u0107 ruchu nast\u0119puje oderwanie si\u0119 ko\u0144c\u00f3wki lewego skrzyd\u0142a i pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 samolotu uderza w ziemi\u0119. Uderzenie jest tak mocne, \u017ce nast\u0119puje uruchomienie cyklu katapultowania fotela pierwszej kabiny. Pilot ucze\u0144 wraz z fotelem zostaj\u0119 odrzucony od samolotu, ale pod zbyt p\u0142askim k\u0105tem i przy zerowej pr\u0119dko\u015bci, a przecie\u017c to jest fotel klasy 0-150, czyli do gwarantowanego otwarcia spadochronu ratunkowego wymagana jest pr\u0119dko\u015b\u0107 ruchu obiektu minimum 150 km\/godz, zatem spadochron ratunkowy nie otworzy\u0142 si\u0119, bo by\u0142a zbyt ma\u0142a wysoko\u015b\u0107 i zerowa pr\u0119dko\u015b\u0107 obiektu, z kt\u00f3rego nast\u0105pi\u0142o katapultowanie. Nawet nie zd\u0105\u017cy\u0142o wyst\u0105pi\u0107 oddzielenie si\u0119 pilota od fotela katapultowego. Fotel razem z pilotem spad\u0142 na ziemi\u0119. U\u017cywam tu s\u0142owa pilot, ale raczej by\u0142o to ju\u017c cia\u0142o pilota. Cz\u0142owiek nie powinien prze\u017cy\u0107 przeci\u0105\u017cenia, jakie prawdopodobnie nast\u0105pi\u0142o po oderwaniu si\u0119 od samolotu usterzenia. Szcz\u0105tki samolotu obj\u0105\u0142 po\u017car. Obrazowo przebieg tej katastrofy przedstawiam na poni\u017cszych odr\u0119cznych szkicach.<\/p>\n
Po takim opisie katastrofy, zapewne czytelnikowi ci\u015bnie si\u0119 w my\u015blach wiele pyta\u0144. Zawsze w pr\u00f3bie wyja\u015bnienia przyczyn katastrofy jest wi\u0119cej pyta\u0144, ani\u017celi mo\u017cliwo\u015bci udzielenia odpowiedzi na te pytania. Gdyby na wszystkie pytania mo\u017cna by\u0142o udzieli\u0107 odpowiedzi, to przyczyny wszystkich katastrof wyja\u015bnione by\u0142yby w stu procentach, a tak nigdy nie jest. Na niekt\u00f3re pytania, dotycz\u0105ce tej katastrofy, potrafi\u0142bym udzieli\u0107 odpowiedzi lub przynajmniej domniema\u0107 jaka mog\u0142aby by\u0107 odpowied\u017a. Na przyk\u0142ad na pytanie, kt\u00f3re kto\u015b, komu opowiada\u0142em o tej katastrofie, zada\u0142 mi z zaciekawieniem, a brzmia\u0142o ono nast\u0119puj\u0105co: Dlaczego pilot z pierwszej kabiny, widz\u0105c co si\u0119 dzieje, nie ratowa\u0142 swojego \u017cycia katapultuj\u0105c si\u0119? Moja odpowied\u017a mo\u017ce by\u0107 dwojaka. Jedna wynika z analizy mojego zachowania tzn. jakbym ja si\u0119 zachowa\u0142, gdybym by\u0142 na miejscu pilota ucznia. Czy odwa\u017cy\u0142bym si\u0119 poci\u0105gn\u0105\u0107 za uchwyty katapulty, widz\u0105c w lusterkach to co dzieje si\u0119 w II-ej kabinie? Przecie\u017c siedz\u0119 na takim samym fotelu, a samolotem daje si\u0119 jeszcze sterowa\u0107. Nie wiem dlaczego fotel z II-ej kabiny nie wyszed\u0142. Ja bym si\u0119 nie odwa\u017cy\u0142. Czy takiej samej analizy dokona\u0142 pilot ucze\u0144? Druga odpowied\u017a jest prostsza, chocia\u017c te\u017c wynika z domniemania. Pilot ucze\u0144 poci\u0105gn\u0105\u0142 za uchwyty katapulty, ale nie nast\u0105pi\u0142a inicjacja katapultowania, niestety poprzez b\u0142\u0105d konstrukcyjny o jakim ju\u017c wspomnia\u0142em, ta ch\u0119\u0107 katapultowania nie zosta\u0142a zarejestrowana na SARPP. Inicjacja katapultowania nie nast\u0105pi\u0142a poniewa\u017c zadzia\u0142a\u0142 system synchronizacji katapultowania, czyli dop\u00f3ki fotel z II-ej kabiny nie opu\u015bci\u0142 samolotu, katapultowanie w I-szej kabinie nie mo\u017ce by\u0107 uruchomione, a przecie\u017c sygna\u0142 o opuszczeniu samolotu przez fotel znowu pobierany jest z roz\u0142\u0105czenia z\u0142\u0105cza ARK. Mo\u017cna zignorowa\u0107 system synchronizacji specjalnym prze\u0142\u0105cznikiem, ale trzeba o tym wiedzie\u0107. Podejrzenie nie wiedzy o tej mo\u017cliwo\u015bci opieram na stwierdzeniu, \u017ce wielu pilot\u00f3w, kt\u00f3rzy latali Iryd\u0105 nie doczytali instrukcji pilota\u017cu lub zapomnieli niekt\u00f3rych informacji, co w\u0142a\u015bnie stwierdzi\u0142em przeprowadzaj\u0105c egzamin u prawie po\u0142owy pilot\u00f3w lataj\u0105cych Iryd\u0105, z wyposa\u017cenia kabin. O tym prze\u0142\u0105czniku wiedzia\u0142o tylko kilku pilot\u00f3w, mo\u017cliwe dlatego, \u017ce system synchronizacji zosta\u0142 wprowadzony biuletynem w p\u00f3\u017aniejszym terminie.<\/p>\n
Podobnie by\u0142o z AZS-em wprowadzonym dodatkowo w obw\u00f3d wypuszczania podwozia, po usterce jak\u0105 zg\u0142osi\u0142 pilot Henryk Bronowicki, dotycz\u0105cej braku mo\u017cliwo\u015bci wypuszczenia podwozia, o kt\u00f3rej opisa\u0142em wcze\u015bniej.\u00a0 Po zako\u0144czeniu bada\u0144 przez Wojskow\u0105 Komisj\u0119 Bada\u0144 Wypadk\u00f3w Lotniczych, uzupe\u0142nion\u0105 specjalistami z Instytutu Lotnictwa, Zak\u0142adu Lotniczego w Mielcu, Jednostki Wojskowej w D\u0119blinie i jeszcze wielu innych instytucji, ja te\u017c mia\u0142em wiele pyta\u0144, na kt\u00f3re nikt nie pr\u00f3bowa\u0142 udzieli\u0107 mi odpowiedzi. Do tych g\u0142\u00f3wnych pyta\u0144 nale\u017ca\u0142y:<\/p>\n
Dlaczego KBWL nie zaj\u0119\u0142a si\u0119 fotelem katapultowym i wyja\u015bnieniem okoliczno\u015bci inicjacji katapultowania i uszkodze\u0144 fotela?<\/p>\n
Dlaczego cz\u0119\u015bci fotelowe, po moich sugestiach, zosta\u0142y zarekwirowane przez Komisj\u0119 i znikn\u0119\u0142y z pola ogl\u0119dzin?<\/p>\n
Dlaczego tylu specjalist\u00f3w z Instytutu Lotnictwa, Zak\u0142adu Lotniczego i innych instytucji da\u0142o si\u0119 przekona\u0107 do bezpodstawnego orzeczenia KBWL?<\/p>\n
Wielu nie przyjmowa\u0142o tego orzeczenia do wiadomo\u015bci i pr\u00f3bowa\u0142o zaprzeczy\u0107 protoko\u0142owi tej Komisji. By\u0142y to jednak dzia\u0142ania bez skutku. Protok\u00f3\u0142 Komisji\u00a0 stworzony zosta\u0142 wg zalece\u0144 MON i DWLiOP, kt\u00f3re ostatecznie chcia\u0142y zako\u0144czy\u0107 program Iryda i taka okazja si\u0119 nadarzy\u0142a.<\/p>\n
Jaki\u015b czas po katastrofie, gdy wznowiono loty na Irydach, pilot do\u015bwiadczalny I-szej klasy mgr in\u017c. Ludwik Natkaniec, kt\u00f3ry by\u0142 cz\u0142owiekiem bardzo dociekliwym, z otoczeniem in\u017cynier\u00f3w, kt\u00f3rzy nie wierzyli w zapisy powypadkowego protoko\u0142u, dokona\u0142 nast\u0119puj\u0105cej pr\u00f3by: W locie na jednym z prototyp\u00f3w samolotu Iryda przestawi\u0142 w maksymalne g\u00f3rne po\u0142o\u017cenie p\u0142yt\u0119 statecznika poziomego, tak jak to mia\u0142o miejsce podczas katastrofy i udowodni\u0142, \u017ce w takiej konfiguracji samolotem daje si\u0119 sterowa\u0107. Prawd\u0105 jest, \u017ce mierzone na otensometrowanym dr\u0105\u017cku sterowym si\u0142y dochodzi\u0142y do 70 kg, ale to by\u0142o do pokonania si\u0142a r\u0105k, tym bardziej mogliby tego dokona\u0107 dwaj piloci kt\u00f3rzy zasiadali w samolocie podczas feralnego lotu, przyjmuj\u0105c oczywi\u015bcie wskazania Komisji jakoby w tej konfiguracji samolotem nie mo\u017cna by\u0142o sterowa\u0107. Ma\u0142o tego, Ludwik Natkaniec dokona\u0142 l\u0105dowania w takiej konfiguracji, co by\u0142o na pewno zbyt du\u017cym ryzykiem i przesad\u0105 do w\u0142asnych umiej\u0119tno\u015bci pilota\u017cowych. No ale taki by\u0142 Ludwik, zawsze musia\u0142 zrobi\u0107 nieco wi\u0119cej, ni\u017c mu pozwolono.<\/p>\n
Przytocz\u0119 jeszcze jedno opowiadanie dotycz\u0105ce tej katastrofy. Ot\u00f3\u017c kilka lat p\u00f3\u017aniej spotka\u0142em cz\u0142owieka, kt\u00f3ry prawdopodobnie by\u0142 naocznym \u015bwiadkiem fragmentu tej katastrofy i opowiedzia\u0142 mi o takim zdarzeniu. By\u0142 to cz\u0142owiek o znikomej inteligencji, mieszkaj\u0105cy na wsi nie opodal mojej siostry. Cz\u0119sto spotyka\u0142em go podczas wsp\u00f3lno s\u0105siedzkich prac rolniczych w kt\u00f3rych i ja pomaga\u0142em siostrze w gospodarstwie. Pracowa\u0142 w WSK Mielec w magazynie i na rampie kolejowej z materia\u0142ami hutniczymi. Lotnictwo raczej go nie interesowa\u0142o. Jednak w dniu, kiedy ju\u017c na zawsze opuszcza\u0142 fabryk\u0119, spotka\u0142em go na jednym z fabrycznych chodnik\u00f3w, poszukuj\u0105cego jakich\u015b biur do podpisania karty obiegowej. Wtedy zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do mnie z nast\u0119puj\u0105ca pro\u015bb\u0105: – Staszek, pokaza\u0142by\u015b mi samolot z bliska. Tyle lat pracuje na tej fabryce i nigdy nie widzia\u0142em samolotu z bliska, jako\u015b nigdy mnie to nie interesowa\u0142o, a dzisiaj jestem ostatni dzie\u0144 na fabryce.-Mniej wi\u0119cej tak powinna wybrzmie\u0107 jego pro\u015bba, bo by\u0142 to dokonany przeze mnie wyb\u00f3r s\u0142\u00f3w znacz\u0105cych z potoku jego niewyra\u017anej mowy przeplatanej g\u0119sto przekle\u0144stwami. Zaprowadzi\u0142em go na hal\u0119 2, gdzie w remoncie by\u0142y jakie\u015b stare egzemplarze samolotu An-2. Z zaciekawieniem ogl\u0105dn\u0105\u0142 sobie ten samolot a nawet go dotyka\u0142. By\u0142 zadowolony i wdzi\u0119czny mi za ten pokaz.\u00a0 Przez kilka kolejnych lat nie widzieli\u015bmy si\u0119, bo opu\u015bci\u0142 te rejony po rodzinnej tragedii i przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 w inne strony Polski. Po tym d\u0142u\u017cszym okresie w\u0142a\u015bnie przypadkowo go spotka\u0142em\u00a0 podczas odwiedzin starego miejsca pobytu i w rozmowie poinformowa\u0142 mnie, \u017ce teraz mieszka w miejscowo\u015bci Nied\u017awied\u017a. T\u0105 miejscowo\u015b\u0107 skojarzy\u0142em z katastrof\u0105 Irydy i powiedzia\u0142em:<\/p>\n
- \n
- A to teraz mieszkasz tam, gdzie kilka lat temu wydarzy\u0142a si\u0119 katastrofa Irydy? \u2013 zapyta\u0142em.<\/li>\n<\/ul>\n
Po chwili namys\u0142u odpowiedzia\u0142: – Wiesz Stachu, przypomina mi si\u0119 ten dzie\u0144. -Tego si\u0119 nie spodziewa\u0142em, dlatego szybko zacz\u0105\u0142em kontynuowa\u0107 ten temat, proponuj\u0105c mu aby dok\u0142adnie sobie wszystko przypomnia\u0142 i opowiedzia\u0142 mi. – By\u0142a wtedy zima. W rosn\u0105cym niedaleko od domu lasku olchowym wyci\u0105\u0142em kilka drzew na \u0142aty i sztachety do remontu ogrodzenia i przywioz\u0142em je do domu. W lesie pozosta\u0142y jeszcze ga\u0142\u0119zie po kt\u00f3re pojecha\u0142em w tym dniu. Ko\u0144 z wozem sta\u0142 przy lesie, a ja wyci\u0105ga\u0142em ga\u0142\u0119zie. Nagle us\u0142ysza\u0142em straszny ryk samolotu. Popatrzy\u0142em na niebo. Ledwo by\u0142o co wida\u0107, bo by\u0142o troch\u0119 zamglone i s\u0142onko ledwo si\u0119 przebija\u0142o. Zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce szybko leci samolot i ci\u0105gnie za sob\u0105 flag\u0119 z jak\u0105\u015b paczk\u0105. W tym samym czasie flaga ta odpad\u0142a i spad\u0142a na ziemi\u0119 razem z lusterkiem.<\/p>\n
- \n
- \n
A co z tym samolotem \u2013 zapyta\u0142em szybko.<\/p>\n<\/li>\n
- \n
Samolot schowa\u0142 mi si\u0119 za lasek i tylko us\u0142ysza\u0142em jak co\u015b pierd\u2026\u0142o. Wylecia\u0142em za lasek i zobaczy\u0142em wydobywaj\u0105cy si\u0119 z za daleko oddalonych drzew kup\u0119 czarnego dymu. Wskoczy\u0142em na w\u00f3z i batem po koniu. Na podw\u00f3rku zostawi\u0142em w\u00f3z i wsiad\u0142em na rower. Jecha\u0142em w stron\u0119 gdzie widzia\u0142em ten dym. Jak dojecha\u0142em w te okolice to stra\u017c gasi\u0142a a milicja i stra\u017cacy nie pozwalali bli\u017cej podej\u015b\u0107. Wtedy dym by\u0142 ju\u017c niewielki.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n
Na tym opowiadanie znajomego si\u0119 zako\u0144czy\u0142o. W kilku miejscach to opowiadanie znajomego trzeba zinterpretowa\u0107, bo by\u0142 to prosty opis zjawisk jakie on zobaczy\u0142. Flaga, kt\u00f3r\u0105 on widzia\u0142 to oczywi\u015bcie bia\u0142o-pomara\u0144czowa czasza spadochronu ratunkowego pilota, a lusterko to po\u0142yskuj\u0105cy w s\u0142o\u0144cu statecznik pionowy, kt\u00f3ry oderwa\u0142 si\u0119 od kad\u0142uba razem ze spadochronem i cia\u0142em pilota, kt\u00f3re wg jego obserwacji mog\u0142o by\u0107 paczk\u0105.<\/p>\n
Wed\u0142ug informacji uzyskanej od G\u0142\u00f3wnego Konstruktora in\u017c. W\u0142odka Gnarowskiego, w Instytucie Lotnictwa przeprowadzona zosta\u0142a analiza znalezionych w przestrzeni wok\u00f3\u0142 miejsca upadku samolotu, cz\u0119\u015bci i element\u00f3w, kt\u00f3re odpada\u0142y z samolotu, przed jego zderzeniem si\u0119 z ziemi\u0105. Mniej wi\u0119cej zrobiono to tak: na mapie okolicznego terenu narysowano okr\u0119gi o r\u00f3\u017cnym promieniu ze \u015brodkiem w miejscu upadku samolotu i naznaczono miejsca gdzie odnaleziono jakikolwiek cz\u0119\u015bci samolotu. Chocia\u017c nie mo\u017cna potwierdzi\u0107, \u017ce od chwili inicjacji katastrofy, samolot przemieszcza\u0142 si\u0119 po torze prostoliniowym, to jedna mo\u017cna uzna\u0107, kt\u00f3re elementy z samolotu odpad\u0142y najwcze\u015bniej. Jak ju\u017c wspomnia\u0142em wcze\u015bniej, najdalej oddalonymi elementami by\u0142y fragmenty oszklenia, fragmenty przy\u0142bicy he\u0142mofonu oraz r\u0119kawiczka pilota. Bli\u017cej \u015brodka okr\u0119g\u00f3w by\u0142o oparcie fotela katapultowego z zag\u0142\u00f3wkiem i spadochronem stabilizuj\u0105cym, a jeszcze bli\u017cej fragmenty statecznika poziomego. Prawie w tej samej odleg\u0142o\u015bci znaleziono statecznik pionowy i cia\u0142o pilota instruktora ze spadochronem. Najbli\u017cej miejsca upadku samolotu znajdowa\u0142a si\u0119 ko\u0144c\u00f3wka lewego skrzyd\u0142a samolotu. Rozk\u0142ad tych element\u00f3w zgadza si\u0119 z przedstawionym powy\u017cej domniemaniem kolejno\u015bci destrukcji samolotu. Przytoczone powy\u017cej fakty oraz logiczno\u015b\u0107 domniema\u0144 przekonuj\u0105 mnie prawie ca\u0142kowicie, \u017ce przyczyn\u0105 tej katastrofy by\u0142 b\u0142\u0105d pilota, polegaj\u0105cy na niedoci\u0105gni\u0119ciu przed lotem pas\u00f3w uprz\u0119\u017cy fotelowej.<\/p>\n
Opracowa\u0142 Stanis\u0142aw \u015amist<\/p>\n
Powy\u017cszy tekst jest wyra\u017anym przyk\u0142adem, jakie ogromne szkody wyrz\u0105dzaj\u0105 Polsce nieodpowiedzialni dysydenci wy\u017cszych szczebli rz\u0105dzenia, nie ponosz\u0105c \u017cadnej odpowiedzialno\u015bci. Iryda mog\u0142a by\u0107 kur\u0105 znosz\u0105c\u0105 z\u0142ote jaja, bo czeka\u0142y ju\u017c Indie i inni kontrahenci i lotnictwo morskie. Opinie o tym samolocie by\u0142y znane wielu krajowym i zagranicznym fachowcom, gdy\u017c swymi osi\u0105gami dor\u00f3wnywa\u0142a samolotom tej klasy, a w niekt\u00f3rych osi\u0105gach je przewy\u017csza\u0142a.<\/p>\n
<\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n <\/figcaption><\/figure>\n Opracowa\u0142 Teofil Lenartowicz<\/p>\n
Wroc\u0142aw, dnia 15 maja 2017\u00a0roku<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Min\u0119\u0142o ju\u017c 21 lat od wypadku Irydy, od kt\u00f3rego rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 niszczenie przemys\u0142u lotniczego. Napisa\u0142em o tym w poprzednich latach kilka temat\u00f3w. Jednak temat ten d\u0142ugo b\u0119dzie bulwersowa\u0142 opini\u0119 publiczn\u0105, gdy\u017c to co zrobiono by\u0142o wr\u0119cz niesamowicie g\u0142upie.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[],"class_list":["post-5270","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-samoloty"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5270","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5270"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5270\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5445,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5270\/revisions\/5445"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5270"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5270"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5270"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
- \n
- A to teraz mieszkasz tam, gdzie kilka lat temu wydarzy\u0142a si\u0119 katastrofa Irydy? \u2013 zapyta\u0142em.<\/li>\n<\/ul>\n