Co jaki\u015b czas w prasie i w telewizji pojawia si\u0119 informacja tego typu; w dniu 12 sierpnia samolot linii X lec\u0105cy z miejscowo\u015bci A do miejscowo\u015bci B (np. z Bostonu do Sacramento w Kalifornii) wpad\u0142 w silne turbulencje. Rannych zosta\u0142o 22 pasa\u017cer\u00f3w. W wyniku silnych wstrz\u0105s\u00f3w stewardesa dozna\u0142a wstrz\u0105su m\u00f3zgu i urazu szyi. Samolot wyl\u0105dowa\u0142 bezpiecznie, ale jego lot powrotny zosta\u0142 odwo\u0142any. O zdarzeniu informuje stacja ABC. Sytuacje takie zdarzaj\u0105 si\u0119 niezwykle rzadko, ale jednak wyst\u0119puj\u0105.<\/p>\n Turbulencje wzbudzaj\u0105 obawy, a nierzadko i strach. Bywaj\u0105 jedn\u0105 z podstawowych przyczyn, dla kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b nigdy nie wsi\u0105dzie na pok\u0142ad. Nawet osoby, kt\u00f3re cz\u0119sto lataj\u0105 maj\u0105 pewne obawy, bo nikt z nas nie lubi wstrz\u0105s\u00f3w i drga\u0144 samolotu, b\u0119d\u0105c kilka tysi\u0119cy metr\u00f3w nad ziemi\u0105.<\/p>\n Ale nie zaczniemy teraz wyja\u015bnia\u0107; czym s\u0105 turbulencje, bo to jest skok do g\u0142\u0119bokiej wody bez przygotowania. Dlatego zaczniemy od historii. Tak naprawd\u0119 badania nad turbulencj\u0105 w czasie lotu rozpocz\u0119to pod koniec 50-lat XX wieku, kiedy to do lotnictwa komercyjnego szeroko wesz\u0142y jetliners: Boeing B707, Douglas DC-8, Convair CV-660 i inne. Do tej pory samoloty komercyjne lata\u0142y z pr\u0119dko\u015bciami 300-400 mil\/h i na pu\u0142apach do 20\u00a0000 ft (6\u00a0096 m). W samolotach cz\u0119sto mocno trz\u0119s\u0142o, a pasa\u017cerowie czasami u\u017cywali torebek. Wraz z rozpocz\u0119ciem ery odrzutowej linie lotnicze przekonywa\u0142y pasa\u017cer\u00f3w, \u017ce samoloty teraz lataj\u0105 szybciej i wy\u017cej, a lot jest niezwykle spokojny. Na pok\u0142adzie mo\u017cna uk\u0142ada\u0107 domki z kart, a szampan z kieliszka si\u0119 nie wyleje. Sami do ko\u0144ca nie byli \u015bwiadomi co przyniesie nowy rodzaj transportu komercyjnego. A problem nie dotyczy\u0142 samych turbulencji.<\/p>\n Nowe jetliners otrzyma\u0142y sko\u015bne skrzyd\u0142a, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y loty z pr\u0119dko\u015bci\u0105 przelotow\u0105 rz\u0119du 600 mph (965,61 km\/h). Jednak sko\u015bne skrzyd\u0142a w wydatny spos\u00f3b ujawni\u0142y zjawisko Duch Roll, kt\u00f3re w samolotach o prostych skrzyd\u0142ach praktycznie nie wyst\u0119powa\u0142o. Zjawisko wyst\u0119puje podczas lotu i polega na tym, \u017ce po zako\u0144czeniu wykonywania skr\u0119tu, kiedy pilot obra\u0142 ju\u017c nowy kurs, ogon samolotu mo\u017ce zacz\u0105\u0107 \u201ezamiata\u0107\u201d, a samolot zaczyna si\u0119 ko\u0142ysa\u0107 z boku na bok z przechy\u0142ami do +\/-10 stopni. Firma Boeing mia\u0142a ju\u017c du\u017ce do\u015bwiadczenie z tym zjawiskiem, z uwagi na eksploatacj\u0119 bombowc\u00f3w B-47, B-52. Dlatego opracowano automat, kt\u00f3ry stabilizowa\u0142 te niekorzystne ruchy. Automaty te zastosowano tak\u017ce w jetliners.<\/p>\n Kolejnym problemem okaza\u0142o si\u0119 lokalne przekraczanie pr\u0119dko\u015bci d\u017awi\u0119ku na skrzyd\u0142ach i usterzeniu, z uwagi na lot z pr\u0119dko\u015bci\u0105 oko\u0142o 800-900 km\/h. Sko\u015bne skrzyd\u0142a pozwoli\u0142y zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do pr\u0119dko\u015bci nadd\u017awi\u0119kowej, ale ujawni\u0142y tak\u017ce nowe, niepo\u017c\u0105dane zjawiska. Jednym z nich jest op\u00f3r falowy. Z uwagi na to, \u017ce skrzyd\u0142o w pobli\u017cu kad\u0142uba jest znacznie szersze, to tutaj najpierw dochodzi do lokalnego przekroczenia pr\u0119dko\u015bci d\u017awi\u0119ku, a w efekcie skrzyd\u0142o traci cz\u0119\u015b\u0107 si\u0142y no\u015bnej. Na ko\u0144cu skrzyd\u0142a jeszcze tego zjawiska nie ma, bo skrzyd\u0142o jest tutaj w\u0119\u017csze. W efekcie powstaje d\u017awignia, kt\u00f3rej rezultatem jest opuszczanie nosa samolotu w d\u00f3\u0142. Aby opanowa\u0107 t\u0119 tendencj\u0119, konstruktorzy opracowali poziome usterzenie \u201ep\u0142ywaj\u0105ce\u201d. Polega ono na tym, \u017ce w trakcie lotu mo\u017cna zmieni\u0107 k\u0105t zaklinowania usterzenia poziomego w zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w lotu. I to rozwi\u0105zanie zdaje egzamin.<\/p>\n Kolejn\u0105 spraw\u0105 jest \u015brodek parcia. \u015arodek parcia to taki wirtualny punkt, kt\u00f3ry pokrywa si\u0119 idealnie ze \u015brodkiem ci\u0119\u017cko\u015bci samolotu. Jest tak do momentu, kiedy samolot nie leci z maksymaln\u0105 pr\u0119dko\u015bci\u0105. W\u00f3wczas \u015brodek ci\u0119\u017cko\u015bci (o zwrocie skierowanym do do\u0142u) pozostaje w swoim miejscu, a \u015brodek parcia (o zwrocie skierowanym do ty\u0142u) w\u0119druje nieznacznie do ty\u0142u. Pojawia si\u0119 d\u017awignia i samolot pochyla nos do do\u0142u. Temu zjawisku przeciwdzia\u0142a \u201ep\u0142ywaj\u0105ce\u201d usterzenie poziome. W samolocie Concord zastosowano przetaczanie paliwa mi\u0119dzy zbiornikami, co ma wywa\u017cy\u0107 samolot. W dodatku jest bardzo wa\u017cne, aby rozk\u0142ad pasa\u017cer\u00f3w i towar\u00f3w b\u0119d\u0105cych na pok\u0142adzie by\u0142 jak najbardziej r\u00f3wnomierny.<\/p>\n Jeszcze nie wpadli\u015bmy w turbulencje, a mamy ju\u017c kilka niepo\u017c\u0105danych zjawisk. FAA zawraca\u0142a uwag\u0119 na to, aby za\u0142ogi jetliners by\u0142y jak najlepiej wyszkolone. Dlatego nakazywano za\u0142ogom \u0107wiczy\u0107 ekstremalne sytuacje w powietrzu. Mi\u0119dzy innymi wychodzenie samolotu z przechy\u0142u na skrzyd\u0142o wynosz\u0105cego 90 stopni, co w locie rejsowym nie wyst\u0119puje (nie powinno wyst\u0105pi\u0107). Uczono za\u0142ogi pilotowania samolot\u00f3w z wy\u0142\u0105czonymi wszystkimi stabilizatorami, wzmacniaczami uk\u0142adu sterowania i autopilotem. Lecz kiedy dosz\u0142o do kilku katastrof w trakcie lot\u00f3w szkolnych, nieco odpuszczono, i ekstremalne sytuacje \u0107wiczono na znacznie wy\u017cszych pu\u0142apach.<\/p>\n Jednak wyst\u0105pi\u0142y kolejne katastrofy w lotach rejsowych. Na szcz\u0119\u015bcie samoloty posiada\u0142y ju\u017c czarne skrzynki (rejestratory lotu) i ofiara z\u0142o\u017cona z pasa\u017cer\u00f3w i za\u0142\u00f3g nie posz\u0142a na marne. Do wsp\u00f3\u0142pracy wci\u0105gni\u0119to NACA-NASA i zacz\u0119to si\u0119 baczniej przygl\u0105da\u0107 zjawiskom wyst\u0119puj\u0105cym na pu\u0142apie 6\u00a0000 \u2013 12\u00a0000 m. Stwierdzono w\u00f3wczas \u017ce zewn\u0119trzne si\u0142y oddzia\u0142uj\u0105ce na samolot mog\u0105 by\u0107 z ka\u017cdej mo\u017cliwej strony i to o znacznych warto\u015bciach.<\/p>\n Nawet je\u015bli by\u015bmy nie chcieli, to musimy przyjrze\u0107 si\u0119 troch\u0119 chmurom i innym zjawiskom pogodowym, kt\u00f3re maj\u0105 wp\u0142yw na lotnictwo. Podstawowym wydawnictwem w zakresie morfologii chmur jest Mi\u0119dzynarodowy Atlas Chmur wydany przez \u015awiatow\u0105 Organizacj\u0119 Meteorologiczn\u0105 (WMO). Nazwa \u201eRodzaje chmur\u201d jest umowna i niezwykle szeroka. Obejmuje nie tylko rodzaje chmur, lecz tak\u017ce chmury stratosferyczne oraz zjawiska szczeg\u00f3lne i chmury towarzysz\u0105ce chmurom troposferycznym. S\u0105 na przyk\u0142ad \u201echmury \u015bcie\u017cki statk\u00f3w morskich\u201d, kt\u00f3re powstaj\u0105 pod wp\u0142ywem gaz\u00f3w i py\u0142\u00f3w wydobywaj\u0105cych si\u0119 z komin\u00f3w statk\u00f3w morskich. S\u0105 one bardzo dobrze widoczne na zdj\u0119ciach satelitarnych, zw\u0142aszcza w pobli\u017cu l\u0105d\u00f3w. Og\u00f3lnie mo\u017cna wymieni\u0107 ponad 20 podstawowych rodzaj\u00f3w chmur. Nas oczywi\u015bcie interesuj\u0105 te chmury kt\u00f3re s\u0105 w jakikolwiek spos\u00f3b powi\u0105zane z lotnictwem, dlatego zaczniemy od smugi kondensacyjnej.<\/p>\n Smuga kondensacyjna jest chmur\u0105, kt\u00f3ra powstaje poprzez skroplenie pary wodnej utrzymuj\u0105cej si\u0119 w powietrzu w stanie przech\u0142odzonym na wysoko\u015bci kilku kilometr\u00f3w nad ziemi\u0105. Dzi\u0119ki aerozolowi, jakim s\u0105 spaliny (niezale\u017cnie czy z samolotu z silnikami turboodrzutowymi, czy z silnikami t\u0142okowymi), ich drobiny stanowi\u0105 j\u0105dra kondensacji. Na tych j\u0105drach szybko wytr\u0105ca si\u0119 para wodna, kt\u00f3ra szybko zamarza. Powietrze zawsze zawiera pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 pary wodnej. Im wy\u017csza jest temperatura powietrza, tym zawarto\u015b\u0107 wody mo\u017ce by\u0107 wi\u0119ksza. Dlatego w naszym klimacie \u0142atwiej zaobserwowa\u0107 smugi kondensacyjne latem. Tworz\u0105 si\u0119 one na pu\u0142apie 5\u00a0000 \u2013 15\u00a0000 m. Przy sprzyjaj\u0105cych warunkach mog\u0105 utrzyma\u0107 si\u0119 nawet 24 godziny. Dla meteorolog\u00f3w chmura taka nale\u017cy do typu cirrocumulus, a dok\u0142adnie cirrus aviaticus. Kto\u015b mo\u017ce zapyta\u0107 \u2013 dlaczego para wodna na takich wysoko\u015bciach jest przech\u0142odzona? Zjawisko przech\u0142odzenia pary wodnej w atmosferze jest mo\u017cliwe, poniewa\u017c na tak du\u017ce wysoko\u015bci docieraj\u0105 tylko \u015bladowe ilo\u015bci py\u0142\u00f3w.<\/p>\n Osoby, kt\u00f3re troch\u0119 interesuj\u0105 si\u0119 lotnictwem, na pokazach lotniczych mog\u0142y zaobserwowa\u0107 smugi powsta\u0142e na ko\u0144cach skrzyde\u0142, w ich samych naro\u017cach lub rzadziej na kraw\u0119dzi sp\u0142ywu skrzyd\u0142a. Nazywa si\u0119 je kuzynki lub ang. contrail cousins. S\u0105 one podobne do smug kondensacyjnych, ale mechanizm ich powstawania jest inny i ich \u017cywot jest znacznie kr\u00f3tszy. Kuzynki powstaj\u0105ce w wyniku silnych zaburze\u0144 ci\u015bnienia powietrza. Jak tylko ci\u015bnienie si\u0119 wyr\u00f3wna znikaj\u0105.<\/p>\n Jest jeszcze co\u015b takiego jak smugi chemiczne lub \u015blady chemiczne. Nale\u017c\u0105 one do teorii spiskowej, zak\u0142adaj\u0105cej \u017ce w smugach kondensacyjnych zostawianych przez samoloty znajduj\u0105 si\u0119 \u015brodki chemiczne maj\u0105cy utajony cel, zwykle militarny. Maj\u0105 mie\u0107 one szkodliwy wp\u0142yw na organizmy \u017cywe. Nale\u017cy domniemywa\u0107, \u017ce teoria ta powstawa\u0142a z chwil\u0105 wprowadzanie specjalnych paliw dla lotnictwa wojskowego, jak na przyk\u0142ad w USA paliwa JP-6, JP-7, o czym wiele napisa\u0142em w innych artyku\u0142ach.<\/p>\n Chmura konwekcyjna to rodzaj chmur powsta\u0142ych w wyniku wyst\u0119puj\u0105cej w atmosferze konwekcji, czyli unoszenia pary wodnej. Gdy pr\u0105dy wst\u0119puj\u0105ce przekraczaj\u0105 poziom kondensacji tworzy si\u0119 chmura. Rozmiary tych chmur s\u0105 bardzo r\u00f3\u017cne. Cz\u0119sto chmury takie wywo\u0142uj\u0105 przelotne opady. Do chmur tych zaliczamy Cumulus i Cumulonimbus.<\/p>\n Cumulus to chmura k\u0142\u0119biasta, bia\u0142a, bardzo malownicza. Nale\u017cy do chmur troposferycznych i tworzy si\u0119 w przedziale wysoko\u015bci 600 – 2\u00a0500 m. Chmury te mog\u0105 stosunkowo szybko si\u0119 przekszta\u0142ci\u0107, albo znikn\u0105\u0107, albo rozbudowa\u0107 si\u0119.<\/p>\n Cumulonimbus to chmura k\u0142\u0119biasta deszczowa, rozbudowana pionowo na wysoko\u015b\u0107 kilku lub kilkunastu kilometr\u00f3w w kszta\u0142cie wie\u017cy. Taka przero\u015bni\u0119ta sa\u0142ata, b\u0105d\u017a w postaci bardziej rozbudowanej w pi\u0119trze wysokim, przypominaj\u0105ca olbrzymie kowad\u0142o lub grzyb. Podstawa chmur tego rodzaju znajduje si\u0119 na wysoko\u015bci 2\u00a0000 – 3\u00a0000 m, natomiast g\u00f3rny ich pu\u0142ap w strefie mi\u0119dzyzwrotnikowej mo\u017ce przekracza\u0107 20\u00a0000 m. Z\u0142o\u017cona jest w dolnej cz\u0119\u015bci z kropel wody, a w g\u00f3rnej z kryszta\u0142k\u00f3w lodu. S\u0105 to chmury najbardziej rozbudowane w kierunku pionowym, dlatego zjawiska fizyczne w nich wyst\u0119puj\u0105ce s\u0105 bardzo gwa\u0142towne. Chmury tego rodzaju mog\u0105 by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em gwa\u0142townych opad\u00f3w deszczu, \u015bniegu lub gradu, kt\u00f3rym cz\u0119sto towarzysz\u0105 burze. Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 tego rodzaju chmury jest wyst\u0119powanie silnego wiatru tu\u017c przed rozpocz\u0119ciem opadu. Wiatr ten nosi nazw\u0119 szkwa\u0142u. W chmurach tego typu wyst\u0119puj\u0105 bardzo silne pr\u0105dy wznosz\u0105ce i zst\u0119puj\u0105ce. Ich pr\u0119dko\u015b\u0107 mo\u017ce dochodzi\u0107 nawet do kilkudziesi\u0119ciu metr\u00f3w na sekund\u0119. Spotykane pr\u0119dko\u015bci pr\u0105d\u00f3w wznosz\u0105cych dochodz\u0105 do 10-15 m\/s, a nawet do 25 m\/s (90 km\/h), cho\u0107 ostatnie badania wskazuj\u0105, \u017ce mo\u017cliwa jest pr\u0119dko\u015b\u0107 nawet 50 m\/s (180 km\/h).<\/p>\n Nimbostratus, czyli chmura warstwowa deszczowa to chmura w postaci ciemnoszarej jednolitej warstwy, zazwyczaj ca\u0142kowicie zas\u0142aniaj\u0105cej niebo. Z\u0142o\u017cona jest z kropel wody oraz kryszta\u0142k\u00f3w lodu. Jej wyst\u0119powaniu towarzysz\u0105 ci\u0105g\u0142e opady deszczu lub \u015bniegu. Dolna podstawa chmury wyst\u0119puje na wysoko\u015bci 200-500 m (cz\u0119sto pod podstaw\u0105 wyst\u0119puj\u0105 jeszcze postrz\u0119pione przez wiatr chmury na wysoko\u015bci rz\u0119du 100-200 m, a nawet ni\u017cej). Grubo\u015b\u0107 chmury jest bardzo du\u017ca i dochodzi do 4 000 \u2013 6 000 m. Cz\u0119sto te\u017c \u0142\u0105czy si\u0119 z wy\u017cej po\u0142o\u017con\u0105 chmur\u0105 altostratusem. Jest to typowa chmura frontalna. Tego rodzaju chmura bardzo utrudnia funkcjonowanie lotnictwa, g\u0142\u00f3wnie z uwagi na ograniczenie widoczno\u015bci. Ca\u0142kowicie wstrzymuje si\u0119 loty typu VFR, czyli z widoczno\u015bci\u0105 ziemi. Natomiast loty IFR zwykle s\u0105 prowadzone.<\/p>\n Mg\u0142a to krople wody lub kryszta\u0142y lodu zawieszone w powietrzu. Mg\u0142y r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od chmur tym, \u017ce ich dolna podstawa styka si\u0119 z powierzchni\u0105 ziemi, podczas gdy podstawa chmur jest ponad powierzchni\u0105 ziemi. Mg\u0142a powoduje ograniczenie widoczno\u015bci poni\u017cej 1 km. Potocznie o mgle m\u00f3wimy, gdy widzialno\u015b\u0107 przy gruncie jest znacznie ograniczona, w przeciwnym razie mamy do czynienia z zamgleniem. Mg\u0142a potrafi ca\u0142kowicie sparali\u017cowa\u0107 funkcjonowanie lotniska. I nie dlatego, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesne samoloty komercyjne nie by\u0142yby w stanie wyl\u0105dowa\u0107, tylko dlatego, \u017ce po wyl\u0105dowaniu za\u0142ogi by\u0142yby zupe\u0142nie \u015blepe i nie trafi\u0142yby na stanowisko postojowe na p\u0142ycie peronowej. Przy widoczno\u015bci powy\u017cej 75 m ruch na lotnisku zwykle przebiega normalnie. Pierwszym samolotem komercyjnym, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 automatyczny system l\u0105dowania by\u0142 brytyjski Hawker Siddeley HS-121 Trident oblatany w dniu 9 stycznia 1962 roku.<\/p>\n I jeszcze jedna sprawa dotycz\u0105ca chmur. Do 50-lat XX wieku s\u0105dzono, \u017ce powy\u017cej 10\u00a0000 m chmury nie wyst\u0119puj\u0105. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce chmury mo\u017cna spotka\u0107 nawet na pu\u0142apie 20\u00a0000 m.<\/p>\n Ci\u0105g dalszy w kolejnym rozdziale.<\/p>\n Opracowa\u0142 Karol Placha Hetman<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W 50-latach XX wieku pojawi\u0142o si\u0119 okre\u015blenie samolot my\u015bliwski dzia\u0142aj\u0105cy w ka\u017cdych warunkach atmosferycznych. To \u017ce powy\u017csze stwierdzenie nie jest prawdziwe postaramy si\u0119 przedstawi\u0107 w tym tek\u015bcie, chocia\u017c bardziej chcemy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na loty komercyjne. A to dlatego, \u017ce lotnicy w samolotach bojowych musz\u0105 legitymowa\u0107 si\u0119 nienagannym zdrowiem, a w dodatku przechodz\u0105 d\u0142ugie i trudne szkolenia. Natomiast pasa\u017cer wsiadaj\u0105cy na pok\u0142ad samolotu komercyjnego nie musi nawet przedstawia\u0107 za\u015bwiadczenia od lekarza, \u017ce mo\u017ce odby\u0107 przelot samolotem.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[31],"tags":[],"class_list":["post-475","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nawigacja"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/475","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=475"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/475\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3786,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/475\/revisions\/3786"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=475"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=475"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=475"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Zjawisko Duch Roll.<\/h3>\n
Op\u00f3r falowy.<\/h3>\n
W\u0119dr\u00f3wka \u015brodka parcia.<\/h3>\n
Rodzaje chmur.<\/h3>\n
Smuga kondensacyjna.<\/h3>\n
Kuzynki.<\/h3>\n
Smugi chemiczne.<\/h3>\n
Chmura konwekcyjna.<\/h3>\n
Cumulus.<\/h3>\n
Cumulonimbus.<\/h3>\n
Nimbostratus.<\/h3>\n
Mg\u0142a.<\/h3>\n