W ci\u0105gu zaledwie dw\u00f3ch dziesi\u0119cioleci Drugiej Rzeczypospolitej, uda\u0142o si\u0119 stworzy\u0107 pr\u0119\u017cny i stoj\u0105cy na wysokim poziomie Polski Przemys\u0142 Lotniczy. Opracowano dziesi\u0105tki prototyp\u00f3w i zbudowano setki samolot\u00f3w seryjnych, kt\u00f3re z powodzeniem konkurowa\u0142y z najlepszymi konstrukcjami Zachodnimi. Eksportowano je do kilku kraj\u00f3w. Zar\u00f3wno w postaci wyrob\u00f3w gotowych jak i licencji. Nie uda\u0142o nam si\u0119 wygra\u0107 wojny obronnej w 1939r., bo w historii \u015bwiata jeszcze si\u0119 nie zdarzy\u0142o, aby jeden kraj obroni\u0142 si\u0119 przed dwoma \u015bcierwami jednocze\u015bnie. Wiele zarzut\u00f3w mo\u017cemy postawi\u0107 decydentom w Rzeczypospolitej mi\u0119dzywojennej, co do ich decyzji dotycz\u0105cych rozwoju Polskiego Przemys\u0142u Lotniczego. Ale te zarzuty maj\u0105 si\u0119 nijak do tego co obecni decydenci uczynili z Polskim Przemys\u0142em Lotniczym w ci\u0105gu ostatnich 25 lat. Od 1990r., PZL nie dokona\u0142 oblotu ani jednej nowej konstrukcji lotniczej, a za sukces uwa\u017caj\u0105 budow\u0119 w zak\u0142adach w Warszawie \u201estruktur pod\u0142ogi kokpitu samolotu A-320\u201d. Wstyd i ha\u0144ba.<\/p>\n
Wojna 1.09.1939 rok.<\/h3>\n
W Warszawie, ju\u017c pierwszego dnia wojny na Lotnisko Ok\u0119cie i zak\u0142ady PZL Ok\u0119cie-Paluch spad\u0142y bomby. B\u0119d\u0105ce w pobli\u017cu Do\u015bwiadczalne Zak\u0142ad Lotnicze w pierwszych dniach u nik\u0142y bombardowania. W dniu 2.09.1939r., kolejne bomby spada\u0142y na PZL WP-2 w Mielcu, PWS w Bia\u0142ej Podlaskiej, LWS w Lublinie, PZL WS-2 w Rzeszowie. Straty oceniano jako dotkliwe. Germa\u0144ski plan bombardowa\u0144 Polskich fabryk przewidywa\u0142 sianie pop\u0142ochu. U\u017cywano zwykle bomb od\u0142amkowych, kt\u00f3re skuteczniej zabija\u0142y i ci\u0119\u017cko rani\u0142y ludzi. Rzadziej u\u017cywano bomb burz\u0105cych. Okupant planowa\u0142 wykorzystanie zak\u0142ad\u00f3w po zaj\u0119ciu Rzeczypospolitej. Jedynie, wytw\u00f3rnia PWS w Bia\u0142ej Podlaskiej zosta\u0142a przeznaczona do ca\u0142kowitej likwidacji, bo wmy\u015bl traktatu CCCP-Niemcy, teren mia\u0142 trafi\u0107 do armii radzieckiej. Dlatego wojsko niemieckie zbombardowa\u0142o fabryk\u0119.<\/p>\n
Na Ok\u0119ciu, pocz\u0105tkowe naloty nie powodowa\u0142y tak du\u017cych strat dzi\u0119ki lotniczej Warszawskiej Brygadzie Po\u015bcigowej pod dow\u00f3dztwem p\u0142k pilota Stefana Pawlikowskiego. Jego my\u015bliwce skutecznie atakowa\u0142y samoloty germa\u0144skie, kt\u00f3re w tych warunkach nie mog\u0142y precyzyjnie bombardowa\u0107 wyznaczonych cel\u00f3w.<\/p>\n
Niestety, stopniowo zaczyna\u0142o brakowa\u0107 ludzi i sprz\u0119tu. Wybuchaj\u0105ce w obr\u0119bie lotniska po\u017cary coraz trudniej by\u0142o gasi\u0107, poniewa\u017c zgromadzono tu wiele materia\u0142\u00f3w \u0142atwopalnych takich jak: benzyna, lakiery oraz smary. Uszkodzony bomb\u0105 wodoci\u0105g przesta\u0142 dzia\u0142a\u0107 ju\u017c 1.09.1939r., a beczkowozy nie nad\u0105\u017ca\u0142y z dowo\u017ceniem wody. Jakakolwiek dzia\u0142alno\u015b\u0107 wytw\u00f3rcza zatrzyma\u0142a si\u0119 w dniu 4.09.1939r. Wiele samolot\u00f3w z Ok\u0119cia uda\u0142 si\u0119 ewakuowa\u0107. By\u0142y w\u015br\u00f3d nich RWD-13, RWD-15 i RWD-21.<\/p>\n
W pierwszych dniach wojny, wydano polecenie ewakuacji Polskich zak\u0142ad\u00f3w. PZL Ok\u0119cie WP-1 pr\u00f3bowano przenie\u015b\u0107 do centrum Warszawy do warsztat\u00f3w samochodowych przy ulicy G\u00f3rno\u015bl\u0105skiej. Natomiast LWS do okolicznych las\u00f3w. Kolejne decyzje przewidywa\u0142y wycofanie personelu zak\u0142ad\u00f3w pod granic\u0119 z Rumuni\u0105 i tam utworzenie montowni samolot\u00f3w dostarczanych w cz\u0119\u015bciach z Francji i UK.<\/p>\n
W dniu 5.09.1939r., germa\u0144ski XVI korpus pancerny prze\u0142ama\u0142 op\u00f3r odwodowej Armii Prusy i ruszy\u0142 na Warszaw\u0119. Trzy dni p\u00f3\u017aniej (8.09.1939r.) prawoskrzyd\u0142owa 1 dywizja pancerna dotar\u0142a do Raszyna, a nast\u0119pnie, oko\u0142o godziny 15;00 zaj\u0119\u0142a Ok\u0119cie. Tu te\u017c Niemcy ustawili dzia\u0142a dalekosi\u0119\u017cne i z nich ostrzeliwali Warszaw\u0119.<\/p>\n
W dniu 6.09.1939r., by\u0142o jasne, \u017ce Warszawy nie uda si\u0119 obroni\u0107 i trzeba j\u0105 opu\u015bci\u0107. Wielu pracownik\u00f3w przemys\u0142u lotniczego samolotami, samochodami, rowerami i pieszo kierowa\u0142a si\u0119 do Lublina. Byli w\u015br\u00f3d nich; in\u017c. in\u017c. W\u0119drychowski, Rogalski, Dul\u0119ba, Anczutin, \u017burakowski, Ga\u0142aj, Kocjan i wielu innych. W Lublinie planowano przeorganizowa\u0107 si\u0119 i za Bugiem przyst\u0105pi\u0107 do postawienia montowni samolot\u00f3w dostarczanych z Francji i Anglii.<\/p>\n
W dniu 11.09.1939r., dow\u00f3dztwo obrony Warszawy zadecydowa\u0142o, \u017ce nale\u017cy zorganizowa\u0107 wypad na zaj\u0119te przez germa\u0144c\u00f3w tereny Ok\u0119cia. Jego celem by\u0142o rozpoznanie taktyczne oraz wzi\u0119cie je\u0144c\u00f3w. Mimo zdobycia Fortu Mokotowskiego i walecznej postawy Polskich poddzia\u0142\u00f3w akcja nie uda\u0142a si\u0119. Do niewoli trafi\u0142o 280 Polskich \u017co\u0142nierzy. By\u0142 to jedyny wypad w kierunku Ok\u0119cia, kt\u00f3re ju\u017c do ko\u0144ca walk pozosta\u0142o w r\u0119ku zarazy germa\u0144skiej. W dniu 27.09.1939r., rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 rozmowy rozejmowe z germa\u0144cami. Odbywa\u0142y si\u0119 one w Wytw\u00f3rni Silnik\u00f3w PZL, poniewa\u017c tutaj znajdowa\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wna kwatera dow\u00f3dcy 8 armii germa\u0144skiej. W dniu 28.09.1939r., o godz. 13;00 nast\u0105pi\u0142o przyj\u0119cie umowy kapitulacyjnej. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 okupacja.<\/p>\n
W dniu 17.09.1939r., ze wschodu na Rzeczpospolit\u0105 napadli p\u00f3\u0142analfabeci z pa\u0144stwa moskiewskiego, wspieraj\u0105c zbrojnie swoich braci z germanii. Pracownicy przemys\u0142u lotniczego wraz z fal\u0105 uchod\u017ac\u00f3w wojskowych i cywilnych ruszyli do Rumunii. Dalej r\u00f3\u017cnymi drogami, poprzez Jugos\u0142awi\u0119, Gracj\u0119, Bliski Wsch\u00f3d lub W\u0142ochy, przedzierali si\u0119 do Francji lub Anglii.<\/p>\n
Ju\u017c w pa\u017adzierniku 1939r., na terenie Ok\u0119cia i s\u0105siednich dzielnic dzia\u0142a\u0142y konspiracyjne oddzia\u0142y Armii Krajowej, a najwa\u017cniejszym by\u0142 7 Pu\u0142k AK Gar\u0142uch. Oddzia\u0142 by\u0142 szkolony na wypadek wybuchu powstania do zaj\u0105ca lotniska i zak\u0142ad\u00f3w lotniczych. W 1941r., utworzono taktycznie podporz\u0105dkowan\u0105 AK grup\u0119 operacyjn\u0105 zwan\u0105 Warszawska Baza Lotnicza \u0141u\u017cyce, z\u0142o\u017con\u0105 z przedwojennych pracownik\u00f3w zak\u0142ad\u00f3w lotniczych i pilot\u00f3w. Baz\u0105 \u0141u\u017cyce dowodzili kolejno: pp\u0142k pilot Z. Romanowski \u201eBo\u0144cza\u201d, mistrz balonowy pp\u0142k F. Hynek \u201eFranek\u201d, \u201e\u0141opian\u201d oraz kpt. T. Tomaszewski \u201e\u0141o\u015b\u201d. Na Ok\u0119ciu germa\u0144cy mieli oko\u0142o 1 000 os\u00f3b. Si\u0142y oddzia\u0142\u00f3w AK liczy\u0142y oko\u0142o 2 000 os\u00f3b. Dlatego, ewentualne przej\u0119cie Lotniska Ok\u0119cie by\u0142o realne. Lotnisko umo\u017cliwi\u0142oby uruchomienie mostu powietrznego z Aliantami, a to mog\u0142o si\u0119 przyczyni\u0107 do sukcesu powstania w Warszawie.<\/p>\n
Podczas okupacji germa\u0144cy wykorzystywali zak\u0142ady w Warszawie, Mielcu i Rzeszowie, wykonuj\u0105c w nich remonty i produkuj\u0105c cz\u0119\u015bci zamienne. PZL-Ok\u0119cie zosta\u0142y wci\u0105gni\u0119te w struktury Daimler-Benz jako Zak\u0142ady Remontowe Silnik\u00f3w Lotniczych. Zajmowa\u0142y si\u0119 napraw\u0105 i produkcj\u0105 silnik\u00f3w typu: BMW, JOMO i Daimler-Benz. Zak\u0142ad zatrudnia\u0142 tak\u017ce Polak\u00f3w, zwykle by\u0142ych przedwojennych fachowc\u00f3w. Form\u0105 walki z okupantem by\u0142 sabota\u017c. Polscy robotnicy przeprowadzili kilka udanych akcji sabota\u017cowych.<\/p>\n
Powstanie Warszawskie.<\/h3>\n
Pami\u0119tajmy, \u017ce w lipcu 1944r., armia pa\u0144stwa moskiewskiego zatrzyma\u0142a si\u0119 na linii Wis\u0142y. Ludob\u00f3jca stalin da\u0142 w\u00f3wczas czas hitlerowi na dogadanie si\u0119; podzia\u0142u by\u0142ej Rzeczypospolitej i utworzenie nowego frontu. Sytuacja militarno-polityczna w Europie by\u0142a bardzo dynamiczna. Dlatego dow\u00f3dztwo Armii Krajowej podj\u0119\u0142o decyzj\u0119 o wybuchu Powstania Warszawskiego w dniu 1.08.1944r., o godzinie 17;00. Mobilizacja \u017co\u0142nierzy by\u0142a bardzo kr\u00f3tka. Zamiast 36 godzin, trwa\u0142a zaledwie 12 godzin. Historycy oceniaj\u0105, \u017ce przez to oko\u0142o 35 % \u017co\u0142nierzy nie zd\u0105\u017cy\u0142o na miejsca zbi\u00f3rek. Uderzenie na germa\u0144c\u00f3w dobrze uzbrojonych i ukrytych w przygotowanych obiektach, przy pe\u0142nym \u015bwietle dnia by\u0142o bardzo trudne. Bior\u0105c to pod uwag\u0119 dow\u00f3dca AK Gar\u0142uch, mjr Stanis\u0142aw Babiarz \u201eWysocki\u201d, w ostatniej chwili zdecydowa\u0142 si\u0119 odwo\u0142a\u0107 natarcie na lotnisko. Niestety, rozkaz nie dotar\u0142 na czas do wszystkich jednostek. Do ataku ruszy\u0142y II i III batalion pod komend\u0105 mjr Aleksandra Mazura \u201eZawiszy\u201d. Ich atak za\u0142am si\u0119 i musieli wycofa\u0107 si\u0119 na pierwotne pozycje. Do ataku ruszy\u0142a te\u017c stacjonuj\u0105ca we wsiach Zbar\u017c i Zago\u015bciniec kompania \u201eAnna\u201d potocznie nazywana bateri\u0105 \u201eKuby\u201d. Jej dow\u00f3dca, por. Romuald Jakubowski \u201eKuba\u201d, podzieli\u0142 oddzia\u0142 licz\u0105cy ok. 150 \u017co\u0142nierzy na trzy grupy szturmowe. Wyruszy\u0142y one w kierunku lotniska id\u0105c na prze\u0142aj przez pola. Po drodze Polakom uda\u0142o si\u0119 zdoby\u0107 germa\u0144skie auto terenowe i dzi\u0119ki temu wzbogaci\u0107 swe uzbrojenie. Jednak doszli tylko do linii kolejowej, bo germa\u0144cy zauwa\u017cyli atak i ustawili dodatkow\u0105 lini\u0119 obrony z\u0142o\u017con\u0105 z ckm-\u00f3w, mo\u017adzierzy i granatnik\u00f3w. Polski oddzia\u0142 na otwartym terenie nie mia\u0142 szans. Poleg\u0142 dow\u00f3dca por. Romuald Jakubowski, a zaraz po nim jego zast\u0119pca ppor. Tadeusz J\u0119drzejak \u201eHarley\u201d. W\u00f3wczas do oddzia\u0142u dotar\u0142 ppor \u201eAdrian\u201d z rozkazem odwo\u0142ania ataku. W tym czasie od strony Alei Lotnik\u00f3w nadjecha\u0142y germa\u0144skie wozy pancerne. Zacz\u0119\u0142a si\u0119 rze\u017a oddzia\u0142u \u201eAnna\u201d. Ranni byli dobijani poprzez rozje\u017cd\u017canie ko\u0142ami samochod\u00f3w. Ze 150 \u017co\u0142nierzy zgin\u0119\u0142o 125. Ju\u017c wieczorem 1.08.1944r., germa\u0144cy razem z moskalami-w\u0142asowcami rozpocz\u0119li pacyfikacj\u0119 dzielnicy Ok\u0119cie. M\u0142odych m\u0119\u017cczyzn najcz\u0119\u015bciej rozstrzeliwali w ich domach. Kogo nie rozstrzelali na miejscu wywozili na lotnisko i tam ich mordowali.<\/p>\n
W dniu 2.08.1944r., germa\u0144cy przypadkowo natkn\u0119li si\u0119 na pluton AK ppor. Mieczys\u0142awa Weso\u0142owskiego \u201eKota\u201d, kt\u00f3ry ukry\u0142 si\u0119 w jednym z dom\u00f3w przy ulicy Krakowskiej 175. Dom otoczono i przypuszczono szturm. Polacy dzielnie si\u0119 bronili. Dlatego okupant u\u017cy\u0142 miotaczy ognia. \u017bywcem zgin\u0119\u0142o 72 powsta\u0144c\u00f3w. Prze\u017cy\u0142o 20 os\u00f3b kt\u00f3re pod os\u0142on\u0105 nocy wyrwa\u0142y si\u0119 z okr\u0105\u017cenia. W kolejnych dniach germa\u0144cy wy\u0142apywali kolejnych powsta\u0144c\u00f3w, do kt\u00f3rych nie dotar\u0142 rozkaz demobilizacji. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017co\u0142nierzy \u201eGar\u0142ucha\u201d rozproszy\u0142a si\u0119, a tylko cz\u0119\u015b\u0107 przedar\u0142a do Puszczy Kampinoskiej, aby kontynuowa\u0107 walk\u0119.<\/p>\n
Po upadku Powstania Warszawskiego germa\u0144cy przyst\u0105pili do likwidacji lotniska oraz Zak\u0142ad\u00f3w Remontowych Silnik\u00f3w Lotniczych. Maszyny wywieziono do rajchu, a ca\u0142y teren zaminowano. Kiedy ruszy\u0142a styczniowa ofensywa armii pa\u0144stwa moskiewskiego, germa\u0144cy zacz\u0119li si\u0119 wycofywa\u0107. Tu\u017c przed opuszczeniem Warszawy wysadzili w powietrze wszystkie budynki o znaczeniu strategicznym: hangary, magazyny, wie\u017c\u0119 ci\u015bnie\u0144 oraz Dom Spo\u0142eczny zbudowany za czas\u00f3w PZL. W dniu 17.01.1945r., na Ok\u0119cie wkroczyli moskale i zacz\u0119\u0142a si\u0119 nowa okupacja.<\/p>\n
Losy na Obczy\u017anie.<\/h3>\n
Ju\u017c w pa\u017adzierniku 1939r., spora grupa Polskich konstruktor\u00f3w i innych pracownik\u00f3w przemys\u0142u lotniczego znalaz\u0142a si\u0119 w Pary\u017cu. Zg\u0142osili si\u0119 tam do Polskich W\u0142adz na uchod\u017astwie. Zostali umieszczeni w r\u00f3\u017cnych fabrykach na terenie Francji, a p\u00f3\u017aniej Anglii. In\u017cynierowie Rogalski i Drzewiecki wraz z paroma innymi kolegami z PZL rozpocz\u0119li prac\u0119 w biurze konstrukcyjnym fabryki samolot\u00f3w Westland w Yeovil w Anglii. In\u017cynier Dul\u0119ba konstruowa\u0142 usterzenie do my\u015bliwc\u00f3w Dewoitine w Tuluzie. Inni trafili do wytw\u00f3rni wyposa\u017cenia lotniczego Bronz Avia pod Pary\u017cem. Kilku pilot\u00f3w-oblatywaczy trafi\u0142o do lotnictwa wojskowego.<\/p>\n
Inna grupa, pod przyw\u00f3dztwem in\u017c. Jerzego W\u0119drychowskiego chcia\u0142a kontynuowa\u0107 to co potrafi\u0142a najlepiej; konstruowa\u0107 samoloty, na korzy\u015bci aliant\u00f3w. Pragn\u0119li uruchomi\u0107 w\u0142asne biuro konstrukcyjne. Nie uda\u0142o si\u0119. Grupa ta powr\u00f3ci\u0142a do Jugos\u0142awii. Trafili do fabryki Rogo\u017ca\u0144ski, kt\u00f3ra budowa\u0142a licencyjne RWD-8 i RWD-13. Jednak tam by\u0142y ju\u017c du\u017ce wp\u0142ywy germa\u0144skie. Dlatego przenie\u015bli si\u0119 do Turcji, w kt\u00f3rej znale\u017ali si\u0119 z pocz\u0105tkiem 1941r..<\/p>\n
Turk Hava Kurumu Ucak Fabrikasi w Etimesgut.<\/h3>\n
W Turcji konstrukcje Polskie by\u0142y bardzo dobrze znane; kupowane i budowane na podstawie licencji. W 1936r., Turcja zakupi\u0142a 40 my\u015bliwc\u00f3w PZL P-24, a w pa\u017adzierniku 1937r., grupa specjalist\u00f3w z PZL, pod kierownictwem in\u017c. Wilhelma Giba\u0142ka, zorganizowa\u0142a w Kayserii produkcj\u0119 licencyjnych samolot\u00f3w my\u015bliwskich.<\/p>\n
W 1941r., zosta\u0142o zawarte porozumienie z kierownictwem Tureckiej Ligi Lotniczej (TURK Hava Kurumu), w kt\u00f3rym ustalono powstanie wytw\u00f3rni samolot\u00f3w w Ankarze, o zdolno\u015bci produkcyjnej 120 maszyn rocznie. Mia\u0142y to by\u0107 wy\u0142\u0105cznie maszyny szkolne. Jednocze\u015bnie powsta\u0142a montownia silnik\u00f3w do tych samolot\u00f3w i biuro konstrukcyjne. Miano tutaj tak\u017ce remontowa\u0107 samoloty, silniki oraz szybowce. Dyrektorem zosta\u0142 in\u017c. Jerzy W\u0119drychowski, a jego zast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 turek in\u017c. Selahattin Beler. Wszystkimi oddzia\u0142ami w zak\u0142adzie kierowali Polscy in\u017cynierowie. Mieli asystent\u00f3w w osobach in\u017cynier\u00f3w tureckich, kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142o doszkala\u0107. To oni przej\u0119li kierowanie zak\u0142adem po wyje\u017adzie Polak\u00f3w po drugiej wojny \u015bwiatowej. Z pocz\u0105tkiem 1941r., w zak\u0142adzie by\u0142o 18 Polak\u00f3w, w tym 8 in\u017cynier\u00f3w i technik\u00f3w. Pierwszym zadaniem Polskiego zespo\u0142u by\u0142o przygotowanie rysunk\u00f3w technicznych samolotu szkolnego Miles Magister wed\u0142ug licencji UK.<\/p>\n
Zak\u0142ad rozwija\u0142 si\u0119. Dlatego in\u017c. Jerzy W\u0119drychowski zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do w\u0142adz Turcji o przys\u0142anie do Turcji wi\u0119kszej liczby Polskich konstruktor\u00f3w z Zachodniej Europy. Churchill bra\u0142 pod uwag\u0119 utworzenie nowego frontu inwazji na germa\u0144c\u00f3w poprzez Jugos\u0142awi\u0119, Bu\u0142gari\u0119, Rumuni\u0119 i Polsk\u0119. Problem jednak w tym, \u017ce Churchill-owi bardziej potrzebny by\u0142 kacap stalin, ni\u017c wierny sojusznik genera\u0142 W\u0142adys\u0142aw Sikorski. Churchill by\u0142 pod warzeniem ludob\u00f3jcy stalina. W Teheranie, Zach\u00f3d sprzeda\u0142 Wschodni\u0105 Europ\u0119 stalinowi i dlatego UK wyda\u0142a zgod\u0119 na wyjazd ch\u0119tnych do Turcji. Z wojska i przemys\u0142u lotniczego w Anglii zostali zwolnieni in\u017c. in\u017c. Leszek Dul\u0119ba, J\u00f3zef Dziewo\u0144ski, J\u00f3zef Lekszycki, Jerzy Lewczuk, Stanis\u0142aw Rogalski, Jerzy Teisseyre. Z Francji przybyli in\u017c. in\u017c. Andrzej Anczutin, Zbigniew Arndt, Jerzy Be\u0142kowski, Franciszek Janik. W sumie przez zak\u0142ad w Ankarze przewin\u0119\u0142o si\u0119 35 Polskich in\u017cynier\u00f3w.<\/p>\n
Zak\u0142ad funkcjonowa\u0142 pod Polskim kierownictwem do czerwca 1946r. Liczy\u0142 max 600 pracownik\u00f3w. Jego g\u0142\u00f3wne obiekty znajdowa\u0142y si\u0119 w warsztatach remontowych na lotnisku Etimesgut pod Ankar\u0105. Dobudowano biuro administracji i konstrukcyjne oraz dzia\u0142 przygotowania. Nie by\u0142o \u017cadnego tunelu aerodynamicznego.<\/p>\n
Zak\u0142ad prowadzi\u0142 remonty szybowc\u00f3w i samolot\u00f3w. W\u015br\u00f3d nich wykonywano generalne remonty samolot\u00f3w de Havilland DH-89 Super Dragon, kt\u00f3re by\u0142y u\u017cytkowane przez Tureckie linie lotnicze.<\/p>\n
Z uwagi na notoryczny brak surowc\u00f3w, Polscy in\u017cynierowie wyruszyli w r\u00f3\u017cne rejony Turcji poszukuj\u0105c lokalnego drewna nadaj\u0105cego si\u0119 do budowy samolot\u00f3w. Pobierano pr\u00f3bki, kt\u00f3re poddawano testom. W 1945r., uda\u0142o si\u0119 do budowy szybowc\u00f3w wykorzysta\u0107 lokalne drzewo \u2013 pinus nigra. Uda\u0142o si\u0119 tak\u017ce uzyska\u0107 odpowiedni\u0105, atestowan\u0105 stal z Tureckiej huty. Stal ta mia\u0142a ustalony sk\u0142ad, nieprzekraczaln\u0105 ilo\u015b\u0107 zanieczyszcze\u0144 i odpowiedni\u0105 wytrzyma\u0142o\u015b\u0107. Ze stali tej wykonywano pr\u0119ty i blachy o r\u00f3\u017cnej grubo\u015bci. Zak\u0142ad zgromadzi\u0142 zapas tej stali na kilka lat produkcji, pod warunkiem, \u017ce b\u0119d\u0105 budowane wy\u0142\u0105cznie konstrukcje drewniane. Zak\u0142ad pozyska\u0142 tak\u017ce stosowne lakiery do malowania konstrukcji wewn\u0119trznej i zewn\u0119trznej. Polscy in\u017cynierowie prowadzili tak\u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 edukacyjn\u0105. Pisali rozprawy i prowadzili wyk\u0142ady dla student\u00f3w politechniki w Stambule. W tematach by\u0142a; wytrzyma\u0142o\u015b\u0107 konstrukcji, mechanika lotu, rozwi\u0105zania konstrukcyjne.<\/p>\n
W trudnych warunkach, mimo brak\u00f3w materia\u0142owych, trudno\u015bci j\u0119zykowych i s\u0142abej wiedzy technicznej pracownik\u00f3w tureckich, uda\u0142o si\u0119 uruchomi\u0107 produkcj\u0119 seryjn\u0105. Budowano samoloty i szybowce wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych wzor\u00f3w, oraz kilka w\u0142asnych konstrukcji, kt\u00f3re otrzymywa\u0142y oznaczenie THK, z kolejnymi numerami. Nie zawsze numery odpowiada\u0142y chronologii przyst\u0105pienia do zadania.<\/p>\n
Konstrukcje THK.<\/h3>\n
THK-1 \u2013 to szybowiec transportowy, przeznaczony do transportu 10 uzbrojonych \u017co\u0142nierzy. Dw\u00f3ch pilot\u00f3w. Szybowiec zaprojektowano pod wra\u017ceniem germa\u0144skiego desantu szybowcowego na Kret\u0119. Szybowiec zbudowano w okresie od 1942r.-1943r., ale do jego oblotu nie dosz\u0142o. Nie uzyskano dost\u0119pu do odpowiednio du\u017cego samolotu holuj\u0105cego. Masa w\u0142asna szybowca oko\u0142o 1 100 kg. Masa ca\u0142kowita 2 260 kg. P\u0142oza podkad\u0142ubowa by\u0142a amortyzowana pi\u0142kami futbolowymi. Do startu wykorzystywano podwozie ko\u0142owe, odrzucane po starcie. Konstrukcja drewniana, kryta sklejk\u0105. Prototyp stoj\u0105c pod go\u0142ym niebem, w ci\u0105gu roku uleg\u0142 zniszczeniu.<\/p>\n
THK-2 \u2013 1943r. To samolot akrobacyjny i treningowy, s\u0142u\u017c\u0105cy do treningu pilot\u00f3w my\u015bliwskich. By\u0142 rozwini\u0119ciem RWD-10. Samolot otrzyma\u0142 chowane podwozie, w ty\u0142, do skrzyd\u0142a z jednoczesnym obrotem ko\u0142a, aby le\u017ca\u0142o p\u0142asko w wyci\u0119ciu skrzyd\u0142a. Obr\u00f3t by\u0142 wykonywany poprzez \u015blimakow\u0105 przek\u0142adni\u0119. Pilot chowa\u0142 podwozie kr\u0119c\u0105c korbk\u0105 i poprzez \u0142a\u0144cuch rowerowy porusza\u0142 wa\u0142kiem, kt\u00f3ry poprzez wspomnian\u0105 przek\u0142adni\u0119 unosi\u0142 gole\u0144. Komora podwozia nie mia\u0142 klapy i du\u017ce wyci\u0119cie by\u0142o wad\u0105 tego rozwi\u0105zania. Obrys skrzyd\u0142a i usterzenia to kopia my\u015bliwca Supermarine Spitfire. Pierwszy lot wykonano w 1944r. Drugi prototyp samolotu otrzyma\u0142 oznaczenie THK-3 i zosta\u0142 oblatany w 1945r.. Po zmianie nazwy zak\u0142adu samolot oznaczono MKEK-7. Nie uruchomiono produkcji seryjnej, a oba prototypu u\u017cywano na potrzeby zak\u0142adu.<\/p>\n
THK-5 \u2013 1944r. Pierwszy lot wykonano latem 1945r. To du\u017cy samolot dyspozycyjny, dolnop\u0142at nap\u0119dzany dwoma silnikami rz\u0119dowymi, o mocy 2 x 100 kW. Zbudowano go w dw\u00f3ch wersjach; dyspozycyjnej i sanitarnej (medycznej). Samolot na pok\u0142ad zabiera dw\u00f3ch pilot\u00f3w i czterech pasa\u017cer\u00f3w, ewentualnie dw\u00f3ch chorych na noszach i lekarza. Samolot mia\u0142 bardzo dobre w\u0142asno\u015bci lotne i du\u017c\u0105 si\u0142\u0119 no\u015bn\u0105. W skrzyd\u0142ach zastosowano kalpy typu Zap (krokodylowe) o du\u017cej powierzchni. Samolot otrzyma\u0142 sta\u0142e podwozie z k\u00f3\u0142kiem ogonowym. Podwozie g\u0142\u00f3wne z ko\u0142ami zdwojonymi w uk\u0142adzie tandem, co zmniejsza op\u00f3r aerodynamiczny. Nie zastosowano chowania podwozia bo nie by\u0142o mo\u017cliwo\u015bci zbudowania instalacji hydraulicznej lub elektrycznej. P\u00f3\u017aniej samolot otrzyma\u0142 pojedyncze ko\u0142a. Kabina by\u0142a ogrzewana i wentylowana. Nie uruchomiono produkcji seryjnej i samolot pozosta\u0142 w jednym egzemplarzu.<\/p>\n
THK-5 A (THK-10, MKEK-5) \u2013 1945r. To poprawiona wersja THK-5 pasa\u017cerska. W ko\u0144cu 40-lat zbudowano 10 sztuk.<\/p>\n
THK-11 \u2013 1945r. Prototyp oblatano w 1947r. To trzyosobowy samolot turystyczny, o nietypowej konstrukcji i nietypowym uk\u0142adzie. Zastosowano silnik ze \u015bmig\u0142em pchaj\u0105cym, umieszczonym w tyle. Podwozie z przednim ko\u0142em sterowanym. Podwozie przypomina podwozie \u015bmig\u0142owca, na d\u0142ugich goleniach. Uk\u0142ad zapewnia\u0142 doskona\u0142\u0105 widoczno\u015b\u0107 z kabiny. Program prowadzili in\u017c. in\u017c. S. Rogalski, J. Teisseyre i L. Dul\u0119ba. Obliczenia prowadzi\u0142 in\u017c F. Janik. Niestety, samolot nie odni\u00f3s\u0142 sukcesu. Jego konstrukcja by\u0142a stosunkowo ci\u0119\u017cka, a podwozie stawia\u0142o du\u017cy op\u00f3r aerodynamiczny.<\/p>\n
Wytw\u00f3rnia silnik\u00f3w.<\/h3>\n
Dzia\u0142 silnikowy by\u0142 prowadzony przez in\u017cynier\u00f3w z by\u0142ej Wytw\u00f3rni Silnik\u00f3w Pa\u0144stwowych Zak\u0142ad\u00f3w Lotniczych. Dzia\u0142 powsta\u0142 od podstaw. Rozpracowano dok\u0142adnie poszczeg\u00f3lne pomieszczenia magazynowe, produkcyjne, hamowni\u0119 i dzia\u0142 wyrob\u00f3w gotowych. Zaplanowano lini\u0119 technologiczn\u0105. Opracowano dokumentacj\u0119 i procedury. Na tej podstawie powsta\u0142a lista niezb\u0119dnych obrabiarek, maszyn i urz\u0105dze\u0144. Ustalono list\u0119 niezb\u0119dnych materia\u0142\u00f3w i surowc\u00f3w do produkcji silnik\u00f3w Gipsy Major o mocy 135 KM, kt\u00f3re mia\u0142y powstawa\u0107 na podstawie licencji w ilo\u015bci minimum 100 sztuk rocznie. Niezb\u0119dne obrabiarki mia\u0142y pochodzi\u0107 tylko z Anglii. Poniewa\u017c trwa\u0142a wojna, a Churchill zrezygnowa\u0142 z utworzenia frontu po\u0142udniowo-wschodniego, kt\u00f3ry mia\u0142 ruszy\u0107 z Turcji, zrezygnowano ze wsparcia przemys\u0142u tego kraju. W rezultacie produkcja silnik\u00f3w nigdy nie ruszy\u0142a. Uruchomiono tylko remont silnik\u00f3w. Wykorzystywano wyciszon\u0105 hamowni\u0119 zaprojektowan\u0105 i zbudowan\u0105 przez Polak\u00f3w.<\/p>\n
Na terenie zak\u0142adu, Polikarp Wr\u00f3blewski zorganizowa\u0142 ochotnicz\u0105 stra\u017c po\u017carn\u0105. Jej wyposa\u017cenie zaprojektowano i wykonano na miejscu. Po kampanii afryka\u0144skiej, Anglia dostarczy\u0142a Turcji lotniskowe samochody po\u017carnicze, kt\u00f3re trafi\u0142y mi\u0119dzy innymi do zak\u0142adu.<\/p>\n
Losy Polskich konstruktor\u00f3w po wojnie.<\/h3>\n
Koniec wojny by\u0142 okresem przygotowania Polskich in\u017cynier\u00f3w do powrotu do kraju. Jednak informacje nadchodz\u0105ce z Polski by\u0142y niejasne. Nie wiadomo, czy nowa w\u0142adza zechce odbudowa\u0107 Polski Przemys\u0142 Lotniczy. Jerzy W\u0119drychowski przekazuje ca\u0142y zak\u0142ad w r\u0119ce in\u017cynier\u00f3w tureckich. Normalna komunikacja kolejowa mi\u0119dzy Polsk\u0105 a Turcj\u0105 nie istnia\u0142a. W czerwcu 1946r., dzi\u0119ki dzia\u0142aniom ambasady Polskiej w Ankarze, do Turcji przys\u0142ano jeden wagon dla zabrania Polak\u00f3w. Lecz informacje nadchodz\u0105ce z Polski napawaj\u0105 przera\u017ceniem i strachem. Komunistycznego terroru nie spos\u00f3b ukry\u0107. Nie wszyscy powr\u00f3cili do kraju. Kilku Polak\u00f3w uda\u0142o si\u0119 na emigracj\u0119 na Zach\u00f3d lub do Australii. Jerzy W\u0119drychowski i Stanis\u0142aw Rogalski, pod wp\u0142ywem z\u0142ych informacji z kraju, w 1949r., wyjechali do USA. Tam podj\u0119li prac\u0119 w przemy\u015ble lotniczym. Jerzy W\u0119drychowski zatrudniony zosta\u0142 w zak\u0142adach TEMCO w Dallas, gdzie zas\u0142yn\u0105\u0142 jako doskona\u0142y organizator i administrator. Stanis\u0142aw Rogalski by\u0142 g\u0142\u00f3wnym aerodynamikiem w zak\u0142adach Grumman i wyk\u0142adowc\u0105 na uniwersytecie Princetown. Anczutin opu\u015bci\u0142 Turcj\u0119 ju\u017c w 1942r., i wst\u0105pi\u0142 do wojska w Anglii. Po wojnie wyjecha\u0142 do USA, gdzie pracowa\u0142 w wytw\u00f3rni \u015bmig\u0142owc\u00f3w, a nast\u0119pnie bra\u0142 udzia\u0142 w budowie pojazd\u00f3w kosmicznych.<\/p>\n
Opracowa\u0142 Karol Placha Hetman<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
W ci\u0105gu zaledwie dw\u00f3ch dziesi\u0119cioleci Drugiej Rzeczypospolitej, uda\u0142o si\u0119 stworzy\u0107 pr\u0119\u017cny i stoj\u0105cy na wysokim poziomie Polski Przemys\u0142 Lotniczy. Opracowano dziesi\u0105tki prototyp\u00f3w i zbudowano setki samolot\u00f3w seryjnych, kt\u00f3re z powodzeniem konkurowa\u0142y z najlepszymi konstrukcjami Zachodnimi. Eksportowano je do kilku kraj\u00f3w. Zar\u00f3wno w postaci wyrob\u00f3w gotowych jak i licencji. Nie uda\u0142o nam si\u0119 wygra\u0107 wojny obronnej w 1939r., bo w historii \u015bwiata jeszcze si\u0119 nie zdarzy\u0142o, aby jeden kraj obroni\u0142 si\u0119 przed dwoma \u015bcierwami jednocze\u015bnie. Wiele zarzut\u00f3w mo\u017cemy postawi\u0107 decydentom w Rzeczypospolitej mi\u0119dzywojennej, co do ich decyzji dotycz\u0105cych rozwoju Polskiego Przemys\u0142u Lotniczego. Ale te zarzuty maj\u0105 si\u0119 nijak do tego co obecni decydenci uczynili z Polskim Przemys\u0142em Lotniczym w ci\u0105gu ostatnich 25 lat. Od 1990r., PZL nie dokona\u0142 oblotu ani jednej nowej konstrukcji lotniczej, a za sukces uwa\u017caj\u0105 budow\u0119 w zak\u0142adach w Warszawie \u201estruktur pod\u0142ogi kokpitu samolotu A-320\u201d. Wstyd i ha\u0144ba.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[59],"tags":[],"class_list":["post-388","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-przemysl-lotniczy"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/388","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=388"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/388\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4945,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/388\/revisions\/4945"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=388"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=388"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=388"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}