Na Podlasiu, z inicjatywy barona Stanis\u0142awa Rosenwertha przyst\u0105piono do za\u0142o\u017cenie sp\u00f3\u0142ki, kt\u00f3rej celem by\u0142o opracowywanie i budowa samolot\u00f3w w\u0142asnej konstrukcji.<\/p>\n
Baron Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cyczki de Rosenwerth by\u0142 cz\u0142owiekiem wysoko wykszta\u0142conym. Kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 na uczelniach Zachodniej Europy. By\u0142 fabrykantem i finansist\u0105. Pomys\u0142owy i zaradny. Po odzyskaniu przez Rzeczypospolit\u0105 niepodleg\u0142o\u015bci powr\u00f3ci\u0142 do rodzinnego maj\u0105tku, aby budowa\u0107 lepsz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107. W 1923r., przedsi\u0119biorczy i pe\u0142en inicjatyw Stanis\u0142aw Rosenwerth, dowiedziawszy si\u0119 o powstaj\u0105cym, nowoczesnym Polskim Przemy\u015ble Lotniczym, wpad\u0142 na pomys\u0142 uruchomienia wytw\u00f3rni lotniczej na terenach swojego browaru i przyleg\u0142ych do niego teren\u00f3w. Do udzia\u0142u w sp\u00f3\u0142ce zaprosi\u0142 pan\u00f3w; in\u017c. Witolda Rumbowicza, prof. Antoniego Ponikowskiego oraz prof. Czes\u0142awa Witoszy\u0144skiego.<\/p>\n
Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cyczki de Rosenwerth jako g\u0142\u00f3wny udzia\u0142owiec, wni\u00f3s\u0142 do sp\u00f3\u0142ki maj\u0105tek znajduj\u0105cy si\u0119 w Bia\u0142ej Podlaskiej, w postaci browaru, magazyn\u00f3w, grunt\u00f3w i wk\u0142adu finansowego. Powsta\u0142a sp\u00f3\u0142ka zoo pod nazw\u0105 Podlaska Wytw\u00f3rnia Samolot\u00f3w – PWS, kt\u00f3ra zosta\u0142a zarejestrowana w dniu 27.11.1923r., w Warszawskim S\u0105dzie Okr\u0119gowym. Ju\u017c w dniu 9.11.1923r., zosta\u0142 przyj\u0119ty statut sp\u00f3\u0142ki. Nieco p\u00f3\u017aniej firma zosta\u0142a przekszta\u0142cona w sp\u00f3\u0142k\u0119 akcyjn\u0105.<\/p>\n
Przyst\u0105piono do pracy. Sprowadzono stosowne maszyny i urz\u0105dzenia. Wzniesiono ogromn\u0105 stolarni\u0119. Zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cymi przepisami przygotowano pole wzlot\u00f3w. Wytyczono kierunki startowe. Zbudowano hangar.\u00a0<\/p>\n
Budowa samolot\u00f3w.<\/h3>\n
W dniu 8.04.1924r., zosta\u0142a zawarta pierwsza umowa z Departamentem \u017beglugi Powietrznej Ministerstwa Spraw Wojskowych, na produkcj\u0119 50 samolot\u00f3w Potez XV A2. W zwi\u0105zku z szybkim post\u0119pem prac przygotowawczych, wojsko zmieni\u0142o zam\u00f3wienie, zwieszaj\u0105c liczb\u0119 zam\u00f3wionych maszyn; Potez XV A2 35 sztuk oraz nowszy typ Potez XXVII A2 75 sztuk. Uroczyste otwarcie zak\u0142adu nast\u0105pi\u0142o w dniu 5.09.1924r. Zak\u0142ad zatrudnia\u0142 300 pracownik\u00f3w i mia\u0142 powierzchni\u0119 ca\u0142kowit\u0105 25 ha. Dyrektorem zak\u0142adu by\u0142 in\u017c. Witold Rumbowicz. Fabrycznym oblatywaczem zosta\u0142 pilot Franciszek Rudkowski. W dniu 9.06.1925r., dokonano oblotu pierwszego zbudowanego w zak\u0142adzie samolotu Potez XV A2. Samolot ten zaprezentowano w dniu 2.07.1925r., na Lotnisku Mokot\u00f3w w Warszawie. Zak\u0142ad wywi\u0105za\u0142 si\u0119 z umowy i dostarczy\u0142 35 maszyn Potez XV A2.<\/p>\n
Zak\u0142ad sta\u0142 si\u0119 magnesem dla okolicznej m\u0142odzie\u017cy i ludzi zainteresowanych now\u0105 technik\u0105. W dniach 13-20.09.1925r., w Bia\u0142ej Podlaskiej zorganizowano pokazy pod has\u0142em Tydzie\u0144 Lotniczy. Dla przyby\u0142ych go\u015bci przygotowano liczne atrakcje.<\/p>\n
Jak ka\u017cdy tego typu zak\u0142ad, wymaga\u0142 centrum badawczego. Otrzyma\u0142o ono nazw\u0119 Studium Badawcze i sta\u0142o si\u0119 gniazdem przysz\u0142ego biura konstrukcyjnego. Pierwszym kierownikiem by\u0142 in\u017c. Stanis\u0142aw Cywi\u0144ski, kt\u00f3ry przyby\u0142 z Lublina z zak\u0142ad\u00f3w Plage i La\u015bkiewicz.<\/p>\n
W dniu 18.02.1926r., na terenie zak\u0142adu odby\u0142a si\u0119 Msza \u015awi\u0119ta i fabryka zosta\u0142a uroczy\u015bci po\u015bwi\u0119cona. Po\u015bwi\u0119cono tak\u017ce pierwszy zbudowany samolot Potez XXVII, kt\u00f3ry zaprezentowano w powietrzu. Go\u015bciem uroczysto\u015bci by\u0142 szef departamentu IV \u017beglugi Powietrznej Ministerstwa Spraw Wojskowych \u2013 genera\u0142 W\u0142odzimierz Zag\u00f3rski (Ostoja-Zag\u00f3rski).<\/p>\n
W dniu 7.07.1926r., zawarto nast\u0119pn\u0105 umow\u0119 na budow\u0119 kolejnej partii samolot\u00f3w. Tym razem 150 maszyn Potez XXV.<\/p>\n
We wrze\u015bniu 1926r., zak\u0142ad odwiedzi\u0142a delegacja z Rumunii, kt\u00f3ra interesowa\u0142a si\u0119 produktami i sposobem ich produkcji.<\/p>\n
Do ko\u0144ca 1926r., zbudowano ca\u0142\u0105 parti\u0119 155 maszyn Potez XXVII. Samoloty przekazywano wojsku partiami po 6 sztuk. Ostatecznie do ko\u0144ca 1929r., zbudowano 240 samolot\u00f3w Potez w trzech odmianach XV\/XXVII\/XXV.<\/p>\n
Zak\u0142ad zatrudnia\u0142 w\u00f3wczas ponad 700 pracownik\u00f3w. Poniewa\u017c moce produkcyjne by\u0142y du\u017ce, zak\u0142ad zawar\u0142 umow\u0119 z Centralnymi Warsztatami Remontowymi na remont samolot\u00f3w eksploatowanych w Polskim Lotnictwie Wojskowym.\u00a0<\/p>\n
Pierwsze w\u0142asne konstrukcje.<\/h3>\n
W dniu 6.04.1927r., zak\u0142ad podpisa\u0142 umow\u0119 na opracowanie i zbudowanie dw\u00f3ch prototyp\u00f3w my\u015bliwc\u00f3w. By\u0142a to szansa na budow\u0119 w\u0142asnego samolotu. Konstruktorem wiod\u0105cym by\u0142 Stanis\u0142aw Cywi\u0144ski. Samolot otrzyma\u0142 oznaczenie PWS-1 i zosta\u0142 oblatany. Przekazano go do Warszawy do pr\u00f3b technicznych w Instytucie Badawczo-Technicznym Lotnictwa. Konstrukcja mia\u0142a jednak wady i do dalszego etapu nie przesz\u0142a. Drugi, poprawiony egzemplarz otrzyma\u0142 oznaczenie PWS-1a, ale by\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano.<\/p>\n
Wiosn\u0105 1927r., zbudowano tak\u017ce PWS-3, samolot sportowy, kt\u00f3ry oblatano 20.05.1927r. Po udanych testach samolot zarejestrowano jako P-PWSS (Polska \u2013 PWS sportowy). W I Krajowym Konkursie Awionetek samolot z pilotem majorem W. Makowskim, zaj\u0105\u0142 II miejsce. Samolot trafi\u0142 do Ko\u0142a LOPiP przy PWS. Nie wp\u0142yn\u0119\u0142y zam\u00f3wienia i produkcji seryjnej nie podj\u0119to.<\/p>\n
Opr\u00f3cz samolot\u00f3w sportowych zak\u0142ad podj\u0105\u0142 si\u0119 opracowywania samolot\u00f3w dla wojska; \u0142\u0105cznikowych, obserwacyjnych i towarzysz\u0105cych. W 1927r., przyst\u0105piono do opracowywania samolot\u00f3w pasa\u017cerskich.<\/p>\n
W 1929r., zak\u0142ad zawar\u0142 porozumienie na opracowanie i zbudowania dw\u00f3ch prototyp\u00f3w samolotu my\u015bliwskiego. Samolot zosta\u0142 oblatany w marcu 1930r., przez pilota F. Rudkowskiego. Samolot skierowano do Warszawy na testy. W konkursie pokona\u0142 PZL P.1, kt\u00f3ry w\u00f3wczas by\u0142 mniej dopracowany. Wygra\u0142 samolot z PWS, kt\u00f3remu nadano oznaczenie PWS-10. Od 1931r., samolot mia\u0142 by\u0107 produkowany w liczbie 80 maszyn.<\/p>\n
W styczniu 1929r., pracownicy PWS za\u0142o\u017cyli stowarzyszenie, kt\u00f3re zaj\u0119\u0142o si\u0119 szkoleniem i propagowaniem lotnictwa. Powsta\u0142y sekcje pilota\u017cu, sportow\u0105, szybowcow\u0105. Stowarzyszenie przez wiele lat dzia\u0142o niezwykle pr\u0119\u017cnie. Przyczyni\u0142o si\u0119 do popularyzacji zak\u0142adu i jego produkt\u00f3w. By\u0142o inicjatorem i uczestnikiem wielu impres sportowych. Mimo \u017ce lotnisko przy-zak\u0142adowe by\u0142o niewielkie, dzi\u0119ki dzia\u0142aniom stowarzyszenia znane by\u0142o w ca\u0142ej Europie. Tutaj dzia\u0142a\u0142a sekcja LOPiP. Stowarzyszenie wspiera\u0142o konstruktor\u00f3w amator\u00f3w i prowadzi\u0142o wymian\u0119 do\u015bwiadcze\u0144 z wieloma tego typu instytucjami w kraju i za granic\u0105. Funkcjonowa\u0142o do 1.09.1939r.<\/p>\n
W 1929r., Wojsko Polskie zdecydowa\u0142o o zakupieniu licencji na samolot my\u015bliwski za granic\u0105. W konkursie zwyci\u0119\u017cy\u0142 samolot z Czechos\u0142owacji Avia BH-33. Produkcja tego samolotu przypad\u0142a firmie PWS. W okresie 1929r.-1930r., zak\u0142ad zbudowa\u0142 50 my\u015bliwc\u00f3w, kt\u00f3re oznaczono PWS-A (A oznacza\u0142o Avia).\u00a0<\/p>\n
Dla jednych tragedia, dla drugich zysk.<\/h3>\n
W dniu 12.09.1929r., w Wielkopolskiej Wytw\u00f3rni Samolot\u00f3w \u2013 Samolot w Poznaniu, na skutek zwarcia w instalacji elektrycznej wybuch po\u017car. Straty by\u0142y ogromne i ostatecznie w marcu 1931r., zak\u0142ad upad\u0142. Z pocz\u0105tkiem 1931r., w zak\u0142adzie PWS w Bia\u0142ej Podlaskiej tak\u017ce nie by\u0142o najlepiej. Sytuacje uratowa\u0142o zam\u00f3wienie wojska na kolejne 70 maszyn Bartel BM-4b, kt\u00f3re by\u0142y opracowane i budowane w Poznaniu. Podj\u0119to ich produkcj\u0119 na podstawie licencji. Cz\u0119\u015b\u0107 in\u017cynier\u00f3w z Poznania przenios\u0142o si\u0119 do Bia\u0142ej Podlaskiej. Samoloty wyprodukowano w okresie 1931r.-1932r. Trafi\u0142y one do szk\u00f3\u0142 lotniczych w Grudzi\u0105dzu i D\u0119blinie.<\/p>\n
Wiosn\u0105 1931r., w PWS opracowano i wdro\u017cono do produkcji samolot my\u015bliwski PWS-10 M1. Do szkolenia pilot\u00f3w dla samolotu PWS-10 M1 opracowano samolot treningowo-my\u015bliwski PWS-11 SM \u2013 szkolno-my\u015bliwski. Wkr\u00f3tce powsta\u0142 PWS-12 szkolno-treningowy. Wojsko zam\u00f3wi\u0142o 20 maszyn.<\/p>\n
Jeszcze w 1929r., przyst\u0105piono do opracowania kolejnego samolotu pasa\u017cerskiego. Powsta\u0142 PWS-21, kt\u00f3ry po poprawkach sta\u0142 si\u0119 PWS-21 bis. Oblatany w kwietniu 1930r., poprawiony samolot, wykonany w kolejnym egzemplarzu, otrzyma\u0142 oznaczenie PWS-24.\u00a0<\/p>\n
W kryzysie<\/h3>\n
W okresie 1925r.-1932r., w PWS zbudowano \u0142\u0105cznie 505 samolot\u00f3w, w tym 85 w\u0142asnej konstrukcji. \u015arednioroczna produkcja wynios\u0142a 63 samoloty. W okresie 1930r.,-1932r., w Bia\u0142ej Podlaskiej zbudowano 173 samoloty, w tym 14 prototyp\u00f3w. Mimo to kryzys \u015bwiatowy zajrza\u0142 tak\u017ce i tutaj. Zak\u0142ad straci\u0142 p\u0142ynno\u015b\u0107 finansow\u0105 i we wrze\u015bniu 1932r., og\u0142osi\u0142 upad\u0142o\u015b\u0107. Ustanowiono zarz\u0105d komisaryczny. Firma zosta\u0142a upa\u0144stwowiona. Zmieniono kierownictwo zak\u0142adu. Zmieniono pilota fabrycznego, bo dotychczasowy okaza\u0142 si\u0119 szpiegiem niemieckim, kt\u00f3ry po wkroczeniu wojsko niemieckich do Bia\u0142ej Podlaskiej podpisa\u0142 volkslist\u0119. Zlikwidowano biuro konstrukcyjne. Aby ratowa\u0107 sytuacj\u0119, zacz\u0119to produkowa\u0107 inne wyroby z drewna; sanki, rakiety do tenisa i inne.<\/p>\n
Ratunkiem dla PWS okaza\u0142 si\u0119 samolot RWD-8 opracowany przez Do\u015bwiadczalne Warsztaty Remontowe. Z ko\u0144cem 1932r., dotar\u0142a do zak\u0142adu dokumentacja. Produkcja ruszy\u0142a w 1933r. W zwi\u0105zku z tym reaktywowano biuro konstrukcyjne. Samolot RWD-8 udoskonalano i produkowano jako RWD-8 pws. W okresie 1933r.-1938r., \u0142\u0105cznie zbudowano oko\u0142o 500 maszyn RWD-8\/pws. Do wojska trafi\u0142o 350 maszyn, a do aeroklub\u00f3w 150 maszyn.<\/p>\n
W 1934r., na bazie PWS-14, zbudowano 20 maszyn PWS-16 i ulepszonych 20 maszyn PWS-16 bis. Samoloty te zast\u0105pi\u0142y u\u017cytkowane w wojsku Bartel BM-4.<\/p>\n
W po\u0142owie 30-lat zak\u0142ad rocznie produkowa\u0142 ponad 100 samolot\u00f3w. W dwa lata zbudowano 214 samolot\u00f3w; 170 \u2013 RWD-8 pws, 20 \u2013 PWS-16, 19 \u2013 PWS-16 bis, 5 \u2013 PWS-24 bis. W kolejnym okresie, 1936r.-1938r., zbudowano 694 samoloty. W tym; 330 \u2013 RWD-8 pws, 320 \u2013 PWS-26, 40 \u2013 PWS-18 oraz 2 prototypy PWS-33 i 2 prototypy PWS-35. W tym czasie zak\u0142ad zatrudnia\u0142 1 200 pracownik\u00f3w.<\/p>\n
W 1936r., PWS rozpocz\u0119\u0142a budow\u0119 szybowc\u00f3w.<\/p>\n
W 1937r., Lwowskie Warsztaty Lotnicze we Lwowie sta\u0142y si\u0119 fili\u0105 zak\u0142ad\u00f3w w Bia\u0142ej Podlaskiej.\u00a0<\/p>\n
W obliczu ataku wojsk niemieckich na Polsk\u0119. 1939 rok.<\/h3>\n
W dniu 3.03.1939r., w zwi\u0105zku z napi\u0119ta sytuacj\u0105 mi\u0119dzynarodow\u0105, zak\u0142ad PWS zosta\u0142 podporz\u0105dkowany pod PZL Wytw\u00f3rnia P\u0142atowc\u00f3w Nr-1. Do zak\u0142adu wprowadzono nowe technologie. Do tej pory zak\u0142ad budowa\u0142 wy\u0142\u0105cznie konstrukcje drewniane. Wyj\u0105tkiem by\u0142 PWS-18 z metalow\u0105 struktur\u0105 skrzyd\u0142a. Dlatego zak\u0142ad otrzyma\u0142 technologie do budowy konstrukcji metalowych. Departament Lotnictwa Ministerstwa Spraw Wojskowych przewidywa\u0142 uruchomienie w PWS produkcji 100 samolotu PZL P.11g Kobuz. By\u0142y tak\u017ce plany budowy PWS-33 Wy\u017ce\u0142 oraz PWS-35 Ogra. Zak\u0142ad zaprojektowa\u0142 tak\u017ce wiele innych samolot\u00f3w bojowych, kt\u00f3re pozosta\u0142y na papierze.<\/p>\n
Do dnia 1.09.1939r., przez 16 lat zak\u0142ad PWS zbudowa\u0142 1 506 samolot\u00f3w w 43 odmianach i 31 szybowc\u00f3w. Blisko 100 samolot\u00f3w na rok. G\u0142\u00f3wnymi konstruktorami byli: S. Cywi\u0144ski, Z. Cio\u0142kosz, A. Grz\u0119dzielski i A. Zdaniewski.<\/p>\n
W dniu 4.09.1939r., zak\u0142ad zosta\u0142 pierwszy raz zbombardowany przez samoloty zarazy germa\u0144skiej. W kolejnych dniach nast\u0105pi\u0142y wt\u00f3rne naloty. Fabryka zosta\u0142a zniszczona w 70 %. Pozosta\u0142y maj\u0105tek zak\u0142adu zosta\u0142 rozgrabiony przez wojska radzieckie.<\/p>\n
Opracowa\u0142 Karol Placha Hetman<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Baron Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cyczki de Rosenwerth by\u0142 cz\u0142owiekiem wysoko wykszta\u0142conym. Kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 na uczelniach Zachodniej Europy. By\u0142 fabrykantem i finansist\u0105. Pomys\u0142owy i zaradny. Po odzyskaniu przez Rzeczypospolit\u0105 niepodleg\u0142o\u015bci powr\u00f3ci\u0142 do rodzinnego maj\u0105tku, aby budowa\u0107 lepsz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107. W 1923r., przedsi\u0119biorczy i pe\u0142en inicjatyw Stanis\u0142aw Rosenwerth, dowiedziawszy si\u0119 o powstaj\u0105cym, nowoczesnym Polskim Przemy\u015ble Lotniczym, wpad\u0142 na pomys\u0142 uruchomienia wytw\u00f3rni lotniczej na terenach swojego browaru i przyleg\u0142ych do niego teren\u00f3w. Do udzia\u0142u w sp\u00f3\u0142ce zaprosi\u0142 pan\u00f3w; in\u017c. Witolda Rumbowicza, prof. Antoniego Ponikowskiego oraz prof. Czes\u0142awa Witoszy\u0144skiego.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[59],"tags":[],"class_list":["post-383","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-przemysl-lotniczy"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/383","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=383"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/383\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4951,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/383\/revisions\/4951"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=383"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=383"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=383"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}