Nawigacja jest tak stara jak \u017cycie na ziemi. Sporo gatunk\u00f3w zwierz\u0105t mia\u0142o ju\u017c swoje wrodzone zdolno\u015bci nawigacyjne. Chocia\u017cby ptaki, z bocianami na czele. Cz\u0142owiek nie\u015bwiadomie zacz\u0105\u0142 uczy\u0107 si\u0119 nawigacji od momentu wypraw na polowania. Potem by\u0142y wyprawy wojenne i handlowe. Ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci byli pierwsi podr\u00f3\u017cnicy, kt\u00f3rzy opisywali swoje wyprawy. Okre\u015blali kierunki przemieszczani si\u0119. Zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 pierwsze plany, a po nich mapy. W ich efekcie rozwin\u0119\u0142a si\u0119kartografia, kt\u00f3ra po\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 z chronologi\u0105, czyli kalendarzem i czasem.<\/p>\n Poruszanie si\u0119 l\u0105dem nie stanowi\u0142o dla cz\u0142owieka wi\u0119kszych problem\u00f3w. To tych podr\u00f3\u017cy cz\u0119sto wykorzystywano rzeki. Liczne charakterystyczne punkty stanowi\u0142y i stanow\u0105 punkty orientacyjne. Wystarczy\u0142o tylko zapami\u0119tywa\u0107 je poruszaj\u0105c si\u0119 w prz\u00f3d i odnajdywa\u0107 je poruszaj\u0105c si\u0119 wstecz. Tak czynili pierwsi my\u015bliwi. Przy okazji tworzy\u0142y si\u0119 \u015bcie\u017cki, kt\u00f3re z czasemprzekszta\u0142ca\u0142y si\u0119 w szlaki. Ju\u017c w\u00f3wczas nie\u015bwiadomie okre\u015blali kierunki \u015bwiata; tam gdzie wschodzi s\u0142o\u0144ce \u2013 wsch\u00f3d, tam gdzie zachodzi s\u0142o\u0144ce \u2013 zach\u00f3d, po\u0142owa dnia, s\u0142o\u0144ce najwy\u017cej \u2013 po\u0142udnie, po\u0142owa nocy \u2013 p\u00f3\u0142noc. Kierunki \u015bwiata okre\u015blane na podstawie s\u0142o\u0144ca stawa\u0142y si\u0119 istotne w chwili zagubienia si\u0119 lub przemieszczania si\u0119 po terenach pustynnych, sawannowych lub niezr\u00f3\u017cnicowanych (wieczna zmarzlina). Ka\u017cdy, kto zapuszcza\u0142 si\u0119 bardzo daleko od domu by\u0142 uwa\u017cany zaodwa\u017cnego. Odleg\u0142o\u015bci dalekich wypraw liczyli ilo\u015bci\u0105 dni potrzebnych do pokonania danej trasy. Te wyprawy wzbogaca\u0142y spo\u0142eczno\u015bci o kolejne informacje, a w zasadzie o wiedz\u0119.<\/p>\n Cz\u0142owiek stosunkowo szybko opanowa\u0142 nawigowanie po l\u0105dzie, cz\u0119sto wykorzystuj\u0105c rzeki. Du\u017co d\u0142u\u017cej trwa\u0142o opanowanie nawigowania na akwenach. O ile cz\u0142owiek stosunkowo szybko nauczy\u0142 si\u0119 budowa\u0107 \u0142odzie i z nich korzysta\u0107, to d\u0142ugo trwa\u0142o zanim wyp\u0142yn\u0105\u0142 daleko w morze. Poprzednie pokolenia dobrze wykorzystywa\u0142y rzeki i charakterystyczne punkty orientacyjne przy brzegach. Dlatego rozwin\u0119\u0142a si\u0119 \u017cegluga przybrze\u017cna. W staro\u017cytno\u015bci ludzie nie oddalali si\u0119 daleko od brzeg\u00f3w, chc\u0105c ca\u0142y czas mie\u0107 na widoku charakterystyczne punkty na l\u0105dzie. A gdy ich nie by\u0142o, to ci, kt\u00f3rzy byli na brzegu palili ogniska, kt\u00f3re mia\u0142y dawa\u0107 jak najwi\u0119cej dymu, kt\u00f3ry by\u0142 punktem orientacyjnym. Po Morzu Czerwonym \u0142odzie p\u0142ywa\u0142y\u00a0znacznie wcze\u015bniej, nim wzniesiono\u00a0piramidy. Wi\u0119ksze \u0142odzie (statki) na Morzu \u015ar\u00f3dziemnym i w Zatoce Perskiej pojawi\u0142y si\u0119 oko\u0142o 7\u00a0000 lat p.n.e. Przewa\u017cnie by\u0142y to statki rybackie, lecz niekt\u00f3re ju\u017c s\u0142u\u017cy\u0142y handlowi, a czasami ich za\u0142ogi trudni\u0142y si\u0119 rozbojem.<\/p>\n Morza, na kt\u00f3rych pojawi\u0142y si\u0119 te pierwsze okr\u0119ty, by\u0142y morzami \u015br\u00f3dl\u0105dowymi, gdzie wiatry wiej\u0105 zmiennie i gdzie cz\u0119sto ca\u0142ymi dniami trwa\u00a0\u015bmiertelna\u00a0cisza. Dlatego rozwin\u0119\u0142y si\u0119 statki, kt\u00f3rych nap\u0119dem by\u0142y wios\u0142a, kt\u00f3re poruszali wio\u015blarze. Cz\u0119sto byli oni niewolnikami, je\u0144cami, wi\u0119\u017aniami, czyli galernikami. Takie statki w chwili zbli\u017cania si\u0119 z\u0142ej pogody natychmiast p\u0142yn\u0119\u0142y do najbli\u017cszego portu.<\/p>\n Lecz poruszanie si\u0119 na otwartych akwenach wodnych by\u0142o sporym wyzwaniem. Najwi\u0119cej do\u015bwiadczenia ludzko\u015b\u0107 uzyska\u0142a w basenie Morza \u015ar\u00f3dziemnego. P\u0142yn\u0105c wzd\u0142u\u017c brzegu docierano do miejsc po przeciwnej stronie. Opisywano szlaki i punkty orientacyjne. Zdobyt\u0105 wiedz\u0119 przekazywano z pokolenia na pokolenie. Z czasem obierano kursy w poprzek morza, kieruj\u0105c si\u0119 stronami \u015bwiata, kt\u00f3re wyznaczano na podstawie s\u0142o\u0144ca. Bod\u017acem do rozwoju \u017ceglugi, a przy niej nawigacji, by\u0142 transport morski. Bo zorientowano si\u0119, \u017ce transport statkami wyposa\u017conymi w \u017cagle by\u0142 ta\u0144szy i szybszy od transportu l\u0105dowego. A przede wszystkim wymaga\u0142 anga\u017cowania mniejszej liczby ludzi i ca\u0142kowicie wyeliminowa\u0142 zwierz\u0119ta poci\u0105gowe. Ju\u017c tutaj mamy do czynienia z zale\u017cno\u015bci\u0105 koszt-efekt. Owszem, anga\u017cowano mniejsz\u0105 ilo\u015b\u0107 ludzi, ale oni musieli posiada\u0107 znacznie wi\u0119ksz\u0105 wiedz\u0119, w\u0142a\u015bnie w temacie nawigacji. Kolejnym etapem by\u0142o opanowanie \u017ceglugi w ci\u0105gu nocy.<\/p>\n Zgodnie z poznan\u0105 histori\u0105, Krete\u0144czycy byli pierwsz\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105, kt\u00f3ra opanowa\u0142a w nowoczesny spos\u00f3b \u017ceglug\u0119morsk\u0105. Panowanie na morzu nale\u017ca\u0142o do\u00a0Krety na prze\u0142omie III i II tysi\u0105clecia p.n.e.. Mniej wi\u0119cej do VII wieku p.n.e., Kreta by\u0142a w\u00f3wczas centrum wymiany handlowej na Morzu \u015ar\u00f3dziemnym. Lecz z uwagi na silniejsze ludy semickie rozw\u00f3j imperium Krete\u0144skiego zosta\u0142 zahamowany. Do dnia dzisiejszego Krete\u0144czycy podkre\u015blaj\u0105 swoj\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107 od innych narod\u00f3w, nawet Greckiego, w pa\u0144stwie, w kt\u00f3rego s\u0105 w granicach.<\/p>\n Bezpo\u015brednimi spadkobiercami Krete\u0144czyk\u00f3w stali si\u0119 Achajowie z Grecji Myke\u0144skiej, kt\u00f3rych ekspansja morska rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w XV w. p.n.e., gdy za\u0142ama\u0142a si\u0119 pot\u0119ga Krety. Statki pod egipsk\u0105 bander\u0105 penetrowa\u0142y w\u00f3wczas g\u0142\u00f3wnie wody Morza Czerwonego.<\/p>\n Bardziej znani s\u0105 Fenicjanie. Wraz z upadkiem kultury myke\u0144skiej pod koniec II tysi\u0105clecia p.n.e., na morzu rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 okres panowania Fenicjan, kt\u00f3rzy do dzi\u015b nosz\u0105 miano najlepszych \u017ceglarzy staro\u017cytno\u015bci. Znana by\u0142a powszechnie staro\u017cytnym ich odwaga i przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107, kt\u00f3re sk\u0142ania\u0142y ich do \u017ceglugi po otwartym oceanie i odkrywania nowych l\u0105d\u00f3w. Przodowali oni w budownictwie okr\u0119towym, dzi\u0119ki czemu mogli si\u0119 przemieszcza\u0107 po ca\u0142ym basenie Morza \u015ar\u00f3dziemnego. Fenicjanie, jako lud semicki osiedli\u0142 si\u0119 na nadbrze\u017cnych terenach dzisiejszego Libanu i Syrii, od oko\u0142o III tysi\u0105clecia p.n.e.. Fenicjanie nazywali siebie Kananejczykami. Za nazw\u0105 t\u0105 przemawia te\u017c okre\u015blenie w j\u0119zyku hebrajskim \u201ekena’ani\u201d, kt\u00f3re przyj\u0119\u0142o wt\u00f3rne znaczenie jako \u201ekupiec\u201d. Poniewa\u017c mieszkali w miastach-pa\u0144stwach, mi\u0119dzy innymi w Sydonie, st\u0105d w\u00a0Starym Testamencie cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105 pod nazw\u0105 Sydo\u0144czyk\u00f3w. Fenicjanie byli dobrymi \u017ceglarzami, ale dopiero po upadku krete\u0144skiej pot\u0119gi laur pierwsze\u0144stwa przeszed\u0142 na Fenicjan (po\u00a0XII w. p.n.e.). Fenicjanom przyznaje si\u0119 odkrycie i wprowadzenie do u\u017cytku wielu wynalazk\u00f3w. Na przyk\u0142ad; wynalazek pieni\u0105dza, obr\u00f3bka metali kolorowych, czy obr\u00f3bka szk\u0142a. Jednak wydaje si\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wnym osi\u0105gni\u0119ciem Fenicjan jest rozpropagowanie tych wynalazk\u00f3w. Trudni\u0105c si\u0119 handel przewozili srebro, cyn\u0119, o\u0142\u00f3w, mied\u017a i z\u0142oto. Fenicjanom przyznaje si\u0119 wynalazek pisma sylabowego, kt\u00f3re pozwoli\u0142o im na utrwalanie informacji w tej postaci, a dodatkowo rozpropagowali to pismo. Fenicjanie najpierw dotarli na Cypr, a p\u00f3\u017aniej na Sycyli\u0119,\u00a0Malt\u0119,\u00a0Sardyni\u0119,\u00a0Korsyk\u0119, a\u017c po Afryk\u0119 P\u00f3\u0142nocn\u0105 (Kartagina) i\u00a0Gadessa\u00a0(dzi\u015b\u00a0Kadyks) w Hiszpanii. P\u00f3\u017aniej Fenicjanie, a w\u0142a\u015bciwie Kartagi\u0144czycy, op\u0142yn\u0119li Afryk\u0119, odkryli\u00a0Wyspy Kanaryjskie\u00a0i\u00a0Mader\u0119, najprawdopodobniej r\u00f3wnie\u017c\u00a0Azory\u00a0i\u00a0WyspyZielonego Przyl\u0105dka. Istniej\u0105 przypuszczenia, \u017ce Kartagi\u0144czycy dotarli do wybrze\u017cy Brazylii. Je\u015bli tak, to musieli zna\u0107 zjawisko\u00a0pasatu\u00a0p\u00f3\u0142nocno-wschodniego, kt\u00f3ry przez znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 roku wieje w kierunku po\u0142udniowo-zachodnim, czyli wkierunku wybrze\u017cy brazylijskich. R\u00f3wnie\u017c dzi\u0119ki temu wiatrowi Krzysztof Kolumb dotar\u0142 z Wysp Kanaryjskich do\u00a0wysp \u015brodkowoameryka\u0144skich.<\/p>\n Grecy, Fenicjanie, a nast\u0119pnie Kartagi\u0144czycy byli pierwszymi, kt\u00f3rzy nawigowali w nocy. Nawigowanie w nocy oznacza\u0142o, \u017ce mogli wyrusza\u0107 w wyprawy trwaj\u0105ce kilka dni, a potem nawet kilka tygodni. Oznacza\u0142o to r\u00f3wnie\u017c, i\u017c potrafili na podstawie po\u0142o\u017cenia s\u0142o\u0144ca i gwiazd okre\u015bla\u0107 swoje po\u0142o\u017cenie, a przede wszystkim wyznacza\u0107 kierunki \u015bwiata. W ten spos\u00f3b stworzyli nawigacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 okre\u015blamy jako nawigacja zliczeniowa. Oni pierwsi zbierali informacje o sta\u0142ych wiatrach i pr\u0105dach morskich. O zjawiskach pogodowych niebezpiecznych i przyjaznych. Maj\u0105c w\u0142asne pismo, byli w stanie zapisywa\u0107 te informacje i przekazywa\u0107 nast\u0119pnym pokoleniom.<\/p>\n Pierwsi \u017ceglarze cumowali swoje \u0142odzie w naturalnych zakolach rzek lub na mieliznach. \u0141odzie by\u0142y lekkie, wi\u0119c zwykle wyci\u0105gano je na brzeg. W miar\u0119 zwi\u0119kszania si\u0119 wielko\u015bci jednostek i odleg\u0142o\u015bci, na jakie je wysy\u0142ano, a tak\u017ce wymaga\u0144 im stawianych, zacz\u0119to naturalne przystanie zagospodarowywa\u0107 do pe\u0142nienia funkcji bezpieczniejszych port\u00f3w. Tak powstawa\u0142y pierwsze porty, kt\u00f3rych wielko\u015b\u0107 zale\u017ca\u0142a od ilo\u015bci obs\u0142ugiwanych jednostek. Dla wi\u0119kszych jednostek organizowano kotwicowiska umieszczone w zatokach. W miar\u0119 rozwoju \u017ceglugi te pierwsze porty rozbudowywa\u0142y si\u0119. Budowano baseny portowe, wznoszono budynki administracji portowej, arsena\u0142y, magazyny, latarnie morskie, mury warowne w celu ochrony od strony l\u0105du. Fenicjanie byli pierwszymi wielkimi morskimi architektami \u015bwiata staro\u017cytnego. Za\u0142o\u017cone, jako szereg punkt\u00f3w postojowych przystanie, z czasem pod ich rz\u0105dami stawa\u0142y si\u0119 \u015bwietnie prosperuj\u0105cymi koloniami. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce Fenicjanie na swoje siedziby wybierali miejsca z regu\u0142y podobne do ich ojczystych teren\u00f3w.<\/p>\n Z czasem Kartagina rywalizuj\u0105ca z Rzymianami utraci\u0142a palm\u0119 pierwsze\u0144stwa. Podejrzewa si\u0119, \u017ce Rzymianie przej\u0119li ca\u0142\u0105 wiedz\u0119 Kartagi\u0144czyk\u00f3w o \u017cegludze i nawigacji i dalej j\u0105 rozwin\u0119li. Podaje si\u0119, i\u017c Rzymianom zawdzi\u0119czamy pierwsze ksi\u0119gi opisuj\u0105ce znane szlaki morskie. Opisali w nich punkty orientacyjne, kotwicowiska, kolejne porty, zatoki i strefy niebezpieczne. Podawali orientacyjne odleg\u0142o\u015bci mi\u0119dzy nimi. Ksi\u0119gi te nazywamy Periplus\u00a0(gr.\u00a0\u03c0\u03b5\u03c1\u03af\u03c0\u03bb\u03bf\u03c5\u03c2, w t\u0142umaczeniu dos\u0142ownym\u00a0\u017ceglowa\u0107 wok\u00f3\u0142). Jednak pierwszy znany taki r\u0119kopis powsta\u0142 oko\u0142o IV wieku p.n.e.\u00a0Nosi nazw\u0119 \u201ePeriplus Pseudo-Scylaxa\u201d i opisuje wybrze\u017ce P\u00f3\u0142wyspu Iberyjskiego i Apeni\u0144skiego, zosta\u0142 napisany przez Fenicjan. W I wieku p.n.e., powsta\u0142 dokument \u201ePeriplus Maris Erythraei\u201d, kt\u00f3ry opisuje wybrze\u017ce Morza Czerwonego\u00a0i\u00a0Oceanu Indyjskiego, a zosta\u0142\u00a0napisanyprzez greckiego kupca. Lecz faktem jest, \u017ce Rzymianie opracowali tych ksi\u0105g du\u017co, a na ich bazie powsta\u0142y dzisiejsze locje dla akwen\u00f3w ca\u0142ego \u015bwiata.<\/p>\n Pomijaj\u0105c Morze Czerwone, kt\u00f3re niczym szczeg\u00f3lnym si\u0119 nie wyr\u00f3\u017cnia, to pierwszym morze opanowanym ca\u0142kowicie przez cz\u0142owieka by\u0142o Morze \u015ar\u00f3dziemne. Dokonali tego Rzymianie, kt\u00f3rzy ju\u017c w I wieku p.n.e. potrafili po nim \u017ceglowa\u0107 z portu pocz\u0105tkowego do docelowego bez zawijania do port\u00f3w po\u015brednich. Bez w\u0105tpienia przyczyni\u0142y si\u0119 do tego ksi\u0119gi Periplus, a tak\u017ce wolny, ale systematyczny rozw\u00f3j pomocy nawigacyjnych. Opanowano Morze Czarne. Stopniowo \u017ceglarze zapuszczali si\u0119 na Morze P\u00f3\u0142nocne i Ba\u0142tyckie.<\/p>\n Pierwsz\u0105 tak\u0105 pomoc\u0105 nawigacyjn\u0105 by\u0142 Log (od\u00a0ang.\u00a0log, kloc, k\u0142oda, polano). Przyrz\u0105d Log\u00a0okre\u015bla\u00a0pr\u0119dko\u015b\u0107\u00a0poruszania si\u0119\u00a0jednostki p\u0142ywaj\u0105cej, a przez to przebyt\u0105 drog\u0119. Sk\u0142ada\u0142 si\u0119 on z drewnianego klocka z przyczepion\u0105 do niego link\u0105, na kt\u00f3rej w jednakowych odleg\u0142o\u015bciach by\u0142y zawi\u0105zane w\u0119z\u0142y. Klocek wyrzucano za burt\u0119 i liczono przesuwaj\u0105ce si\u0119 w\u0119z\u0142y od klocka, kt\u00f3ry dzia\u0142aj\u0105c jak hamulec oddala\u0142 si\u0119, w jednostce czasu. Ilo\u015b\u0107 policzonych w\u0119z\u0142\u00f3w by\u0142a jednostk\u0105 pr\u0119dko\u015bci. Czas mierzono przy pomocy klepsydry. Dlatego do dnia dzisiejszego pr\u0119dko\u015b\u0107 jednostek p\u0142ywaj\u0105cych, a tak\u017ce lataj\u0105cych, podaje si\u0119 w w\u0119z\u0142ach (knot), czyli milach morskich na godzin\u0119.\u00a0<\/p>\n Magnetyt\u00a0to\u00a0minera\u0142\u00a0z gromady tlenk\u00f3w, zaliczany do grupy\u00a0spineli\u00a0(\u017celazowych). Nale\u017cy do minera\u0142\u00f3w bardzo pospolitych i wyj\u0105tkowo szeroko rozpowszechnionych. W\u0142asno\u015bci fizyczne kawa\u0142k\u00f3w magnetytu odkryto stosunkowo wcze\u015bnie. Jedn\u0105 z istotnych jego cech jest ustawianie si\u0119 wed\u0142ug linii si\u0142 ziemskiego pola magnetycznego. Figurki wykonane z magnetytu zawieszone na nitce zawsze wskazywa\u0142y p\u00f3\u0142noc. Takie figurki wykonywano w Chinach. Przypuszcza si\u0119, \u017ce z Chin trafi\u0142y do Europy. Lecz kamie\u0144\u00a0magnetis\u00a0by\u0142 ju\u017c znany staro\u017cytnym\u00a0Grekom. Nazwa pochodzi od dawnego greckiego miasta Magnesia (obecnie\u00a0Manisa), dzi\u015b na terenie Turcji. Termin\u00a0magnes\u00a0wprowadzono w 1845 roku (W. Haidinger). Wi\u0119c mo\u017cliwe, \u017ce odkrycia te by\u0142y niezale\u017cnie.<\/p>\n Magnetyt oprawiano w drewno i k\u0142adziono na wod\u0119. Taki przyrz\u0105d ustawia\u0142 si\u0119 w kierunku p\u00f3\u0142nocnym. W\u00a0XIII wieku\u00a0(oko\u0142o1200 roku) w\u0142oscy \u017ceglarze zast\u0105pili p\u0142ywaj\u0105c\u0105 \u201eig\u0142\u0119\u201d nowym przyrz\u0105dem. By\u0142o to pude\u0142ko z drewna bukowego z zamkni\u0119t\u0105 wewn\u0105trz ig\u0142\u0105. St\u0105d pochodzi nazwa busola. Buk po \u0142acinie to \u201ebuxus\u201d. Nieco p\u00f3\u017aniej pod ig\u0142\u0105 na dnie pude\u0142ka umieszczonopodzia\u0142k\u0119 w stopniach. Pozwoli\u0142o to nie tylko wyznacza\u0107 kierunek p\u00f3\u0142nocny, ale tak\u017ce i kierunki po\u015brednie. Taki przyrz\u0105d nazwano kompasem (od w\u0142oskiego \u201ecompaso\u201d \u2013 podzia\u0142ka). W topografii przyj\u0119to rozumie\u0107 kompas, jako pude\u0142ko z podzia\u0142k\u0105 w stopniach, zawieraj\u0105ce zawieszon\u0105 ig\u0142\u0119 magnetyczn\u0105. Natomiast busola to pude\u0142ko z ig\u0142\u0105 magnetyczn\u0105 i podzia\u0142k\u0105 oraz wyposa\u017cone w urz\u0105dzenie s\u0142u\u017c\u0105ce do celowania, pomagaj\u0105ce wyznaczy\u0107\u00a0azymut. Mo\u017ce to by\u0107 na przyk\u0142ad\u00a0ruchomy pier\u015bcie\u0144\u00a0z muszk\u0105 i szczerbink\u0105. Czasami w pokrywie busoli umieszczane jest\u00a0lusterko, kt\u00f3re pomaga w jednoczesnym celowaniu i kontrolowaniu wskaza\u0144 ig\u0142y magnetycznej.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Pierwsze mapy \u017ceglarskie powszechnego u\u017cycia pojawi\u0142y si\u0119 w czasach Rzymskich. Nazywane by\u0142y mapami rumbowymi. Ich podstaw\u0105 by\u0142y kierunki \u015bwiata rozrysowane na r\u00f3\u017cy wiatr\u00f3w. R\u00f3\u017ca wiatr\u00f3w, a praktycznie okr\u0105g wok\u00f3\u0142 niej, zosta\u0142a podzielona na 32 cz\u0119\u015bci, zwane rumbami. Nie znano w\u00f3wczas stopni, czyli podzia\u0142u okr\u0119gu na 360 stopni. Prostsze mapy mia\u0142y podzia\u0142 na 8 lub 16 rumb\u00f3w.<\/p>\n 32 rumby wynikaj\u0105 z nast\u0119puj\u0105ce podzia\u0142u; Okr\u0105g dzielimy na 4 \u0107wiartki. Ka\u017cda \u0107wiartka jest na po\u0142ow\u0119, a ka\u017cd\u0105 po\u0142owa na kolejne dwie cz\u0119\u015bci, a ka\u017cd\u0105 z tych cz\u0119\u015bci na kolejne po\u0142owy i na tym koniec. \u0141\u0105cznie powsta\u0142y 32 jednakowe cz\u0119\u015bci. Nie dzielono dalej bo to by\u0142o niepotrzebne i zamazywa\u0142o R\u00f3\u017c\u0119 wiatr\u00f3w.<\/p>\n W XII wieku (\u015aredniowiecze) pojawiaj\u0105 si\u0119 dok\u0142adne mapy \u017ceglarskie zwane mapami kompasowymi. Przyczynkiem do ich powstania by\u0142o pojawienie si\u0119 busoli, kt\u00f3ra by\u0142a du\u017co prostsza do u\u017cycia ni\u017c ig\u0142a magnetyczna oprawiona w drewno.<\/p>\n Mapy kompasowe, nazwane p\u00f3\u017aniej nawigacyjnymi, stanowi\u0105 efekt do\u015bwiadcze\u0144 wielu pokole\u0144, zdobytych w czasie licznych podr\u00f3\u017cy morskich po Morzu \u015ar\u00f3dziemnym i przyleg\u0142ych wodach Atlantyku. \u017beglarskie mapy kompasowe, sporz\u0105dzane zwykle dla potrzeb \u017ceglugi morskiej, pierwotnie nie posiada\u0142y siatki kartograficznej z\u0142o\u017conej z po\u0142udnik\u00f3w i r\u00f3wnole\u017cnik\u00f3w. Charakterystyczn\u0105 ich cech\u0105 by\u0142y linie kierunkowe rozchodz\u0105ce si\u0119 promieni\u015bcie (zgodnie z R\u00f3\u017c\u0105 wiatr\u00f3w) od wa\u017cnych punkt\u00f3w, kt\u00f3rymi by\u0142y du\u017ce miasta i du\u017ce porty. Linie te tworzy\u0142y charakterystyczn\u0105 siatk\u0119. Linia brzegowa, a przez to kszta\u0142t l\u0105d\u00f3w by\u0142 przedstawiony stosunkowo wiernie. P\u0142yn\u0105c zgodnie z t\u0105 siatk\u0105 docierano do celu podr\u00f3\u017cy bez potrzeby \u017ceglowania wzd\u0142u\u017c brzeg\u00f3w.<\/p>\n Na typowe mapy nawigacyjne nale\u017ca\u0142o poczeka\u0107 do wielkich odkry\u0107 geograficznych oraz rozpowszechnienia si\u0119 papieru i druku. A tak\u017ce powstania znanej nam wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie siatki geograficznej.<\/p>\n Levi ben Gerson (matematyk i astronom) w 1321 roku, stworzy\u0142 przyrz\u0105d nazwany Laska Jakuba (Jakuba ze StaregoTestamentu), kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy do pomiaru wysoko\u015bci w geodezji i astronomii, a w konsekwencji by\u0142 u\u017cywany w \u017ceglarstwie. Laska Jakuba jest to przyrz\u0105d nawigacyjny w postaci prostej listwy z ruchom\u0105 poprzeczk\u0105 i skal\u0105 k\u0105tow\u0105, stosowany do mierzenia k\u0105towej wysoko\u015bci cia\u0142 niebieskich nad horyzontem. Patrz\u0105c wzd\u0142u\u017c laski nale\u017ca\u0142o przesuwa\u0107 poprzeczk\u0119 do momentu, a\u017c jej dolny koniec wskaza\u0142 lini\u0119 horyzontu, a g\u00f3rny gwiazd\u0119 sta\u0142\u0105. Miejsce poprzeczki wskazywa\u0142o na skali wysoko\u015b\u0107 k\u0105tow\u0105. Przyrz\u0105d zosta\u0142 wyparty w XVII wieku przez Sekstant.<\/p>\n Z takim baga\u017cem wiedzy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 era wielkich odkry\u0107 geograficznych. Wielkie odkrycia geograficzne to popularne okre\u015blenie\u00a0odkry\u0107 geograficznych\u00a0dokonanych przez\u00a0europejskich\u00a0\u017ceglarzy w okresie 1450 – 1650 roku. Do najwa\u017cniejszychodkry\u0107 nale\u017c\u0105; Op\u0142yni\u0119cie\u00a0Przyl\u0105dka Dobrej Nadziei\u00a0przez\u00a0Diasa\u00a0(1488 roku). Dotarcie do Ameryki\u00a0przez\u00a0Krzysztofa Kolumba\u00a0(1492 rok). Podr\u00f3\u017c Vasco da Gamy\u00a0do\u00a0Indii\u00a0(1498 rok). Podr\u00f3\u017c dooko\u0142a \u015bwiata\u00a0Ferdynanda Magellana\u00a0(1519r.-1522r.). Er\u0119 wielkich odkry\u0107 ko\u0144czy odkrycie\u00a0Australii.<\/p>\n W ich nast\u0119pstwie odkry\u0107 dosz\u0142o do dalszego rozwoju podr\u00f3\u017cy, podejmowanych w ramach rywalizacji portugalsko-hiszpa\u0144skiej, z udzia\u0142em Francji, Anglii i Holandii. W okresie wielkich odkry\u0107 nast\u0105pi\u0142o czterokrotne rozszerzenie horyzontuprzestrzennego oraz ca\u0142kowita zmiana dotychczasowych wyobra\u017ce\u0144 o liczbie, rozmiarach, rozmieszczeniu l\u0105d\u00f3w i ocean\u00f3w na kuli ziemskiej. Tak\u017ce o wymiarach Ziemi, wi\u0119kszych od przyjmowanych od czas\u00f3w Klaudiusza Ptolemeusza. W \u015blad zaodkryciami nast\u0105pi\u0142 rozw\u00f3j\u00a0kartografii. Ca\u0142kowitej zmianie uleg\u0142 kartograficzny obraz Ziemi. W wydanych w XVI w. we\u00a0Flandrii\u00a0atlasach (Ortelius, Merkator) zupe\u0142nie zrewidowano mapy Ptolemeusza. Przewrotem w kartografii by\u0142o wydanie wiernok\u0105tnej mapy \u015bwiata Gerarda Merkatora. W 1525 roku,\u00a0Philipp Apian\u00a0poda\u0142 metod\u0119 wyznaczania\u00a0d\u0142ugo\u015bci geograficznej\u00a0za pomoc\u0105 odleg\u0142o\u015bci k\u0105towej gwiazd sta\u0142ych od Ksi\u0119\u017cyca, co uwa\u017ca si\u0119 za pocz\u0105tek nowo\u017cytnych pomiar\u00f3w geograficznych. Og\u0142oszenie\u00a0teorii heliocentrycznej\u00a0budowy uk\u0142adu planetarnego\u00a0Miko\u0142aja Kopernika\u00a0oznacza\u0142o zmian\u0119 pogl\u0105d\u00f3w na miejsce Ziemi w kosmosie i zerwanie z nauk\u0105 Ptolemeusza. Nast\u0105pi\u0142 pocz\u0105tek geografii nowo\u017cytnej.<\/p>\n Co wa\u017cne, te odkrycia nie spowodowa\u0142y upadku religijnego spojrzenia na \u015bwiat, a wr\u0119cz przeciwnie utrwali\u0142y to spojrzenie. Wyobra\u017cenia Ziemi snute na podstawie Biblii uleg\u0142y radykalnej zmianie, lecz co istotne nie podwa\u017cy\u0142y ani jednej joty w niej zawartej. Samej geografii nadal brakowa\u0142o podstaw teoretycznych. Ogranicza\u0142a si\u0119 do zbierania fakt\u00f3w, za czym nie nad\u0105\u017ca\u0142 rozw\u00f3j wiedzy o zjawiskach fizycznych. Cele poznawcze schodzi\u0142y na dalszy plan. Wielu okry\u0107 dokonywano przypadkowo. Pami\u0119tajmy, \u017ce g\u0142\u00f3wnym motorem tych podr\u00f3\u017cy by\u0142a ch\u0119\u0107 bogacenia si\u0119 (nowa droga do Indii). Aby przywie\u015b\u0107 jeszcze wi\u0119cej towar\u00f3w, ta\u0144szym transportem morskim i wzbogaci\u0107 si\u0119. Aby za\u0142o\u017cy\u0107 nowe kolonie i praktycznie okrada\u0107 tubylc\u00f3w. Wielkie odkrycia geograficzne pchn\u0119\u0142y rozw\u00f3j cywilizacji do przodu, jednocze\u015bnie zniewoli\u0142y nowe rejony \u015bwiata. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 okres wielkiej\u00a0kolonizacji, w kt\u00f3rej przodowali pocz\u0105tkowo\u00a0Portugalczycy\u00a0i\u00a0Hiszpanie, p\u00f3\u017aniej do\u0142\u0105czyli do Holendrzy, Anglicy i Francuzi. Dotychczasowe \u015aredniowieczne pot\u0119gi handlowe, takie jak miasta w\u0142oskie czy hanzeatyckie, zacz\u0119\u0142y traci\u0107 naznaczeniu, a zyskiwa\u0142y o\u015brodki takie jak\u00a0Kadyks,\u00a0Sewilla,\u00a0Lizbona,\u00a0Antwerpia. By\u0142 to pocz\u0105tek nieodwracalnych zmian historycznych, kt\u00f3rych efekty widoczne s\u0105 do chwili obecnej.<\/p>\n Wielkie odkrycia geograficzne potwierdzi\u0142y empirycznie, \u017ce Ziemia jest kszta\u0142tem zbli\u017cona do kuli. Jednym z efekt\u00f3w by\u0142 niezwyk\u0142y rozw\u00f3j kartografii. Pojawi\u0142y si\u0119 nowe mapy i atlasy.<\/p>\n Holenderski geograf Gerhard Kremer (zwany Gerhardem Mercatorem) opracowa\u0142 spos\u00f3b przeniesienia powierzchni Ziemina wn\u0119trze cylindra, kt\u00f3ry po roz\u0142o\u017ceniu sta\u0142 si\u0119 p\u0142askim arkuszem mapy. Dzi\u0119ki takiemu odwzorowaniu zar\u00f3wno po\u0142udniki i r\u00f3wnole\u017cniki, jak i linia sta\u0142ego kursu (loksodroma), s\u0105 liniami prostymi. Do dzi\u015b takie odzwierciedlenie jest cz\u0119sto stosowane w mapach morskich i mapach pogl\u0105dowych. Cho\u0107 wsp\u00f3\u0142czesne mapy lotnicze s\u0105 wykonywane przez rzutowanie na wewn\u0119trzn\u0105 powierzchnie sto\u017cka.<\/p>\n Kiedy na pocz\u0105tku XVI wieku Magellan wyrusza\u0142 w swoj\u0105 ostatni\u0105 podr\u00f3\u017c, Tycho Brahe skonstruowa\u0142 astrolabium, dla nawigator\u00f3w bardziej przydatne od Laski Jakuba.<\/p>\n Astrolabium znane by\u0142o przypuszczalnie ju\u017c w II wieku przed nasza er\u0105. Podstawow\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 astrolabium by\u0142a mosi\u0119\u017cna okr\u0105g\u0142a p\u0142yta, na kt\u00f3rej wyryto linie wysoko\u015bci cia\u0142a niebieskiego nad horyzontem, linie azymutu i ko\u0142a godzinne. Przez \u015brodek p\u0142yty przechodzi\u0142a linia oznaczaj\u0105ca p\u00f3\u0142nocny biegun nieba. Tak, wi\u0119c astrolabium odwzorowuje sfer\u0119 niebiesk\u0105 na powierzchni p\u0142askiej. Jest to swego rodzaju astronomiczny kalkulator, wykorzystywany na przyk\u0142ad do okre\u015blania godziny wschodu czy zachodu S\u0142o\u0144ca, albo innej gwiazdy, do konwertowania wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych gwiazd z jednego systemu na inny (poziomego, r\u00f3wnikowego, ekliptycznego), albo do okre\u015blania azymutu, wysoko\u015bci, rektascensji i odchylenia gwiazd. Kiedy instrument wisia\u0142 spokojnie, zero skali pokrywa\u0142o si\u0119 z horyzontem. Nale\u017ca\u0142o tylko wycelowa\u0107 strza\u0142k\u0119 w \u017c\u0105dane cia\u0142o niebieskie i odczyta\u0107 k\u0105t. Prawdopodobnie w VIII wieku astrolabia do \u017ceglugi pierwsi u\u017cywali Arabowie. Astrolabium u\u017cywa\u0142Miko\u0142aj Kopernik. W okresie wielkich odkry\u0107 geograficznych astrolabia zosta\u0142y udoskonalone w kierunku okre\u015blenia po\u0142o\u017cenia obserwatora, a wi\u0119c korzystne dla nawigacji. W XVIII wieku astrolabium przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 w sekstant, powszechnie znany,jako przyrz\u0105d nawigacyjny. Astrolabia s\u0105 budowane do czas\u00f3w obecnych. Niestety opr\u00f3cz funkcji ozdobnych s\u0105 wykorzystywane we wr\u00f3\u017cbiarstwie.\u00a0<\/p>\n W nawigacji okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wiedza, co do dok\u0142adnego czasu jest niezwykle istotna. Z r\u00f3\u017cnych sposob\u00f3w pomiar\u00f3w czas\u00f3w; s\u0142oneczny, \u015bwiecowy, do \u017ceglarstwa trafi\u0142 zegar wodny zwany klepsydr\u0105, zamieniony p\u00f3\u017aniej na klepsydr\u0119 piaskow\u0105. Konstrukcja znana by\u0142a ju\u017c na 1500 lat p.n.e. Klepsydra sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch, zazwyczaj\u00a0szklanych\u00a0baniek, z czego jednaznajduje si\u0119 dok\u0142adnie nad drug\u0105, po\u0142\u0105czonych rurk\u0105 przepuszczaj\u0105c\u0105 okre\u015blon\u0105 ilo\u015b\u0107 wody lub piasku w okre\u015blonym czasie. Znane s\u0105 klepsydry odmierzaj\u0105ce od kilkudziesi\u0119ciu\u00a0sekund\u00a0do\u00a0doby. Problem jednak w tym, \u017ce klepsydra mierzy tylko jedn\u0105 jednostk\u0119 czasu, na przyk\u0142ad przys\u0142owiow\u0105 godzin\u0119. To nie wiemy, kiedy min\u0119\u0142o 15 minut. W XVIII wieku, zbudowano pierwsze chronometry, kt\u00f3re wypar\u0142y niedok\u0142adne klepsydry. Dzi\u0119ki chronometrowi tak\u017ce zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 precyzja nawigacji. Pierwszy chronometr zbudowa\u0142 John Harrison w 1761 roku, angielski cie\u015bla, zegarmistrz i samouk. Ten chronometr mo\u017cnaby\u0142o u\u017cy\u0107 na statkach, Umo\u017cliwi\u0142o to rozwi\u0105zanie problemu okre\u015blania d\u0142ugo\u015bci geograficznej. Dzi\u0119ki swej konstrukcji Harrison zdoby\u0142 nagrod\u0119 parlamentu brytyjskiego w wysoko\u015bci 20\u00a0000 funt\u00f3w za rozwi\u0105zanie tego problemu.<\/p>\n Sekstant jest przyrz\u0105dem nawigacyjnym u\u017cywanym do chwili obecnej. Jest optycznym przyrz\u0105dem nawigacyjnym. Jest tak\u017ce nazywany k\u0105tomierzem lusterkowym. Podstawow\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 przyrz\u0105du jest wycinek jednej sz\u00f3stej ko\u0142a. St\u0105d nazwa przyrz\u0105du. Najcz\u0119stszym zastosowaniem sekstantu jest okre\u015blenie astronomicznej pozycji obserwowanej na podstawie pomiaru wysoko\u015bci S\u0142o\u0144ca z kulminacji – to jest o godzinie 12:00 w po\u0142udnie czasu s\u0142onecznego, astronomicznej linii pozycyjnej na podstawie pomiaru wysoko\u015bci S\u0142o\u0144ca i czasu (UTC) pomiaru lub okre\u015blenie pozycji na podstawie pomiar\u00f3w wysoko\u015bci gwiazd rano i wieczorem – na przyk\u0142ad okre\u015blenie szeroko\u015bci geograficznej z pomiaru wysoko\u015bci Gwiazdy Polarnej.<\/p>\n Pomiar za pomoc\u0105 sekstantu polega na wycelowaniu lunetki na horyzont i obracaniu ruchomym ramieniem (alidad\u0105) do momentu, kiedy obraz obserwowanego cia\u0142a, odbity w dwu zwierciad\u0142ach (ruchomym i nieruchomym podzielonym na po\u0142owy: przezroczyst\u0105 i odbijaj\u0105c\u0105), pokryje si\u0119 z horyzontem widzianym przez przezroczyst\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zwierciad\u0142a. K\u0105t odczytuje si\u0119 na skali wygrawerowanej na limbusie przy pomocy noniusza lub \u015bruby mikrometrycznej. Rzeczywista wysoko\u015b\u0107 jest dwukrotnie wi\u0119ksza od k\u0105ta przesuni\u0119cia alidady, dlatego \u2013 aby unikn\u0105\u0107 konieczno\u015bci mno\u017cenia wyniku przez dwa \u2013 podzia\u0142ka jestdwukrotnie zag\u0119szczona. Tym samym zakres pomiarowy sekstantu wynosi 2 \u00d7 1\/6 k\u0105ta pe\u0142nego, czyli 120 stopni.<\/p>\n Pomiar\u00f3w dokonuje si\u0119 z dok\u0142adno\u015bci\u0105 do 0,1 minuty k\u0105towej. W astronawigacji pozwala\u0142oby to teoretycznie na oznaczenie po\u0142o\u017cenia statku z dok\u0142adno\u015bci\u0105 do 0,1 mili morskiej czyli 185 metr\u00f3w. W praktyce, ze wzgl\u0119du na szereg czynnik\u00f3w wp\u0142ywaj\u0105cych na dok\u0142adno\u015b\u0107 pomiaru, ostateczna dok\u0142adno\u015b\u0107 jest kilkana\u015bcie razy gorsza. Sekstant, podobnie jak i ca\u0142a astronawigacja, istnieje do dzi\u015b w prawie niezmienionej formie. Opracowywano nowe, doskonalsze tablice astronomiczne, pojawia\u0142y si\u0119 nowe metody obliczeniowe, ale zasada wyznaczania pozycji obserwowanej pozostawa\u0142a ta sama.<\/p>\n Jeszcze w tym rozdziale om\u00f3wimy \u017cyroskop, kt\u00f3ry nie jest bardzo dawnym przyrz\u0105dem, ale pom\u00f3g\u0142 w opracowaniu lepszych przyrz\u0105d\u00f3w nawigacyjnych.<\/p>\n \u017byroskop swoj\u0105 histori\u0119 zacz\u0105\u0142 od dzieci\u0119cej zabawki zwanej b\u0105kiem. \u017byroskop jest to urz\u0105dzenie wynalezione przez francuskiego fizyka Jeana Foucaulta w 1852 roku, i s\u0142u\u017cy do pomiaru, a tak\u017ce utrzymywania po\u0142o\u017cenia k\u0105towego. Dzia\u0142a ono w oparciu o zasad\u0119 zachowania momentu p\u0119du. W centralnym miejscu znajduje si\u0119 stosunkowo ci\u0119\u017cki kr\u0105\u017cek, kt\u00f3ry jest zawieszony w podw\u00f3jnej ramce, czyli przegubie Cardana. Kr\u0105\u017cek raz wprawiony w szybki ruch obrotowy zachowuje swoje pocz\u0105tkowe po\u0142o\u017cenie osi obrotu, z ma\u0142ymi ruchami precesyjnymi, kt\u00f3re nie s\u0105 zale\u017cne od po\u0142o\u017cenia ramki. Drobne ruchy precesyjne s\u0105 uwzgl\u0119dniane podczas obliczania kierunku ruchu lub s\u0105 eliminowane przez t\u0142umienie. Kr\u0105\u017cek w ramce musi mie\u0107 du\u017c\u0105 pr\u0119dko\u015b\u0107 obrotow\u0105, a tak\u017ce by\u0107 dobrze \u0142o\u017cyskowany. W tym celu mo\u017cna u\u017cy\u0107 \u0142o\u017cysk olejowych lub u\u017cy\u0107 spr\u0119\u017conego powietrza. Mo\u017cna tak\u017ce u\u017cy\u0107 pola magnetycznego w pr\u00f3\u017cni. Tak skonstruowany \u017cyroskop po nadaniu ruchu kr\u0105\u017ckowi np.: 24 tysi\u0119cy obrot\u00f3w na minut\u0119 wskazuje sta\u0142y kierunek w przestrzeni z b\u0142\u0119dem nie wi\u0119kszym ni\u017c 1\u00b0 na 14 miesi\u0119cy dzia\u0142ania w naszym przypadku. Aktualnie stosowane s\u0105 dok\u0142adne \u017cyroskopy laserowe.<\/p>\n W oparciu o \u017cyroskop zbudowano \u017cyro-kompas. Potem by\u0142y pierwsze autopiloty i bezw\u0142adno\u015bciowe uk\u0142ady nawigacyjne.<\/p>\n Nawigacja zaliczeniowa w historii ludzko\u015bci bardzo si\u0119 zmieni\u0142a i udoskonali\u0142a, cho\u0107 jest mniej dok\u0142adna od astro-nawigacji. Jednak umo\u017cliwia okre\u015blenie pozycji przy z\u0142ej pogodzie. W XIX wieku, drukowano ju\u017c bardzo dok\u0142adne mapy i atlasy. Zawiera\u0142y ju\u017c one sta\u0142e pr\u0105dy morskie i typowe wiatry w danym rejonie. Obecnie nawigacja zliczeniowa jest nadal stosowana, a to za spraw\u0105 \u017cyroskopu.<\/p>\n Opracowa\u0142 Karol Placha Hetman<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Nawigacja jest tak stara jak \u017cycie na ziemi. Sporo gatunk\u00f3w zwierz\u0105t mia\u0142o ju\u017c swoje wrodzone zdolno\u015bci nawigacyjne. Chocia\u017cby ptaki, z bocianami na czele. Cz\u0142owiek nie\u015bwiadomie zacz\u0105\u0142 uczy\u0107 si\u0119 nawigacji od momentu wypraw na polowania. Potem by\u0142y wyprawy wojenne i handlowe. Ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci byli pierwsi podr\u00f3\u017cnicy, kt\u00f3rzy opisywali swoje wyprawy. Okre\u015blali kierunki przemieszczani si\u0119. Zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 pierwsze plany, a po nich mapy. W ich efekcie rozwin\u0119\u0142a si\u0119<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[31],"tags":[],"class_list":["post-276","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nawigacja"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/276","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=276"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/276\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3783,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/276\/revisions\/3783"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=276"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=276"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/polot.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=276"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Wst\u0119p<\/h3>\n
Pocz\u0105tki \u017ceglugi.<\/h3>\n
Krete\u0144czycy.<\/h3>\n
Fenicjanie (Kananejczycy).<\/h3>\n
Rzymianie.<\/h3>\n
Log.<\/h3>\n
Busola i kompas.<\/h3>\n
Mapy \u017ceglarskie. Mapy nawigacyjne.<\/h3>\n
Laska Jakuba.<\/h3>\n
Wielkie odkrycia geograficzne.<\/h3>\n
Astrolabium.<\/h3>\n
Klepsydra i chronometr.<\/h3>\n
Sekstant.<\/h3>\n
\u017byroskop.<\/h3>\n
Nawigacja zliczeniowa.<\/h3>\n