Zarys historii nawigacji. Radary 1950r.-1990r. 2013r.

20.06.2013r. Kraków

 

Zarys historii nawigacji lotniczej.

Radary 1950r.-1990r.

 

Wstęp

W poprzednim rozdziale „Zarys historii nawigacji lotniczej 1960r.-1980r.” przedstawiłem stan lotnictwa komercyjnego i zasygnalizowałem istnienie systemów wykrywania radiolokacyjnego, wspomagającego nawigację. Nie sposób jest rozwinąć ścisłego tematu nawigacji tamtego okresu, bez przedstawienia poziomu rozwoju stacji radiolokacyjnych i ich możliwości.

Z uwagi na fakt, że Polskie osiągnięcia w tej dziedzinie są znaczące i na światowym poziomie, będę często przedstawiał i charakteryzował Polski sprzęt radiolokacyjny. Tu ważna uwaga; W latach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej była to dziedzina ściśle tajna i żywotna dla naszego państwa. Dlatego niewiele informacji trafiało do przekazu publicznego. Po przemianach społecznych skierowaliśmy swoje zainteresowania na technologię i technikę zachodnią, pozostawiając Polską radiolokację samej sobie, a obecnie nawet ją dyskredytując. Przykład; W 2010r., w Skansenie Radiolokacji, koło Jeleniej Góry, dwudziestoparoletni inżynier, patrząc na antenę radiolokatora Jawor-M2, mówi poważnie – „Jaka ciekawa karuzela”. Kiedy podaję mu kilka faktów, otwiera ze zdziwieniem oczy i mówi pytająco – „U nas? W Polsce?”.

W artykule „Nawigacja - Zarys historii nawigacji lotniczej 1940r.-1960r.” obszernie opisałem początki powstania radarów w UK, USA i Francji. Teraz będę kontynuował tą ścieżkę.

 

Sytuacja w Polsce

Powojenny (1945r.-1949r.) stan Polskiej nawigacji był dopiero na etapie tworzenia. Żadne z Polskich lotnisk cywilnych nie posiadało stacji radiolokacyjnej. Jedynie lotniska; Warszawa, Poznań, Gdańsk i Katowice były wyposażone w stacje goniometryczne (goniometr), pracujące na falach średnich, potrafiące namierzyć zbliżający się samolot z odległości nie większej niż 40 km. Nawet jak na tamte czasy, urządzenia te były przestarzałe, trudne w użyciu i o małych możliwościach. Pierwsze stacje radiolokacyjne pojawiły się na terenie Polski wraz z armią sowiecką. Radary te były produkcji jankeskiej i stanowiły pomoc materialną USA dla chwilowego sojusznika, w pokonaniu zarazy germańskiej. Zostały one zainstalowane na Wybrzeżu Bałtyckim w Świnoujściu, Kołobrzegu i Słupsku. Z powodu napięć międzynarodowych, kreml polecił Wojsku Polskiemu, organizowanie własnych jednostek radiolokacyjnych, na bazie skromnej ilości sprzętu przekazanego z USA. Pierwszą Polską jednostką, wyposażoną w sprzęt produkcji jankeskiej, była 6 Kompania Radarowa, sformowana na Lotnisku Bemowo w 1949r.. Jednostka na stan otrzymała następujące stacje radiolokacyjne; AN/TPS-3, SCR-527 i SCR-584 (wszystkie po jednym egzemplarzu). Wiosna 1950r. kompania została przebazowano do Modlina, gdzie odbyły się pierwsze ćwiczenia z wykorzystaniem posiadanego sprzętu radiolokacyjnego. W 1952r. 6 Kompania Radarowa, została przeniesiona do Radiowa koło Warszawy. Następnie jednostka przekazuje posiadany sprzęt tworzonej w Beniaminowie koło Warszawy Oficerskiej Szkole Radiotechnicznej. Szkoła ta w 1955r. została przeniesiona do Jeleniej Góry. 6 Kompania Radarowa otrzymuje na stan nowy sprzęt; sowieckie radar P-3A i P-20 i nadal zajmuje się szkoleniem specjalistów-radiotechników.

 

Stacja radiolokacyjna AN/TPS-3

Jankeski radar AN/TPS-3 należy do grupy naziemnych stacji radiolokacyjnych, przewoźnych. Jest następcą radaru SCR-270 (Radio Signal Corps Model 270). Model SCR-270 zwany jest także jako radar Pearl Harbor, bo tam po raz pierwszy został zainstalowany i wykrył na 30 minut przed atakiem formacje japońskich samolotów. Dlatego także został nazwany radarem wczesnego ostrzegania.

Radar SCR-270. Zdjęcie US Army, Wikipedia

 

Radar AN/TPS-3 został opracowany w 1943r., jako konstrukcja lekka, przewoźna, o średnim i dalekim zasięgu. Przeznaczony do wczesnego wykrywania nadlatujących samolotów. Pierwsze egzemplarze zostały dostarczone do Europy na front zachodni. Wykorzystano je między innymi w Normandii. Radar obsługuje drużyna złożona z 4 żołnierzy. Rozwinięcie radaru wykonywano w 30 minut. W sprzyjających warunkach radar wykrywa średni bombowiec z odległości 193 km (120 mil).

Podstawowe dane techniczne TPS-3; Częstotliwość: 590 MHz do 610 MHz, Długość fali; 50 cm, Moc wyjściowa: 200 kW, Szerokość impulsu: 1,5 μseconds, Częstotliwość powtarzania impulsu: 200 pps, Zasięg: 120 mil, Pułap operacyjny; do 30 000 ft, Azymut 360 stopni, Antena z reflektorem parabolicznym, o średnicy 10 ft, prędkość obrotowa; 5 obrotów/minutę. Błąd pomiaru 2 mile. Masa całkowita 1 200 kg. Możliwy transport samolotami. Zbudowano (zamówiono) 687 sztuk. Producent Western Electric (?).

Radar AN/TPS-3. Zdjęcie US Army, Wikipedia

 

Stacja radiolokacyjna SCR-527

Jankeski radar SCR-527 to stacja radiolokacyjna obserwacji okrężnej. Przeznaczona do zadań ostrzegawczych. Została opracowana także na bazie radaru SCR-270 (Radio Signal Corps Model 270). Pracuje na częstotliwości 208 MHz, długość fali 1,43 m. Ma układ dwuantenowy; nadawcza i odbiorcza. Uzupełnieniem posterunku radiolokacyjnego jest wysokościomierz radiolokacyjny AN/TPS-10 i urządzenie identyfikacyjne IFF.

 

Stacja radiolokacyjna SCR-584

Jankeski radar SCR-584 (short for Signal Corps Radio-584) to stacja radiolokacyjna przeznaczona do kierowania ogniem artylerii. Została opracowana w 1941r. w Massachusetts Institute of Technology (MTI). Radar wyposażono w jedną antenę z okrągłym reflektorem. Antena obraca się z prędkością 6 obrotów/minutę. Jednocześnie zmienia kąt podniesienia, o 4 stopnie co jeden obrót, w zakresie 10-90 stopni. Tak pracuje antena w zakresie poszukiwania. Gdy stacja przechodzi na śledzenie jej głowica antenowa wiruje z prędkością 1 400 obrotów/minutę. Pierwsze egzemplarze trafiły do Europy na front zachodni. Pierwsze bojowe użycie nastąpiło w lutym 1944r. w pobliżu Ancium. Do sierpnia 1945r., zbudowano 1 710 sztuk. Cena jednostkowa 100 000 $. Urządzenie było jednym z najbardziej zaawansowanych tego typu podczas II wojny światowej, a przy tym łatwe w obsłudze.

Podstawowe dane SCR-584; magnetron typu 2J32, zasięg wykrywania 40 mil (63 km), zasięg śledzenia 18 mil (29 km), moc w impulsie 250-300 kW, długość fali 10 cm, częstotliwość 2 700-2 900 MHz (cztery zespoły). Błąd zasięgu około 20 m. Błąd w azymucie do 1 mili (0,06 stopni).

Radar SCR-584 Zdjęcie US Army, Wikipedia

Radar SCR-584 Zdjęcie US Army, Wikipedia

 

Dalsze działania w Polsce

W listopadzie 1949r. oprócz 6 Kompania Radarowej powstała cała struktura przyszłych Wojsk Radiotechnicznych. Sformowano  Główny Posterunek Obserwacyjno-Meldunkowy w Pyrach koło Warszawy. Od początku 1950r. organizowano pododdziały obserwacyjno-meldunkowe. Sformowano; 49. Samodzielny Batalion Obserwacyjno-Meldunkowego w Wałczu, 31 Samodzielny Batalion Obserwacyjno-Meldunkowego w Poznaniu, (w 1951r.) 25 Samodzielny Batalion Obserwacyjno-Meldunkowego w Chorzowie oraz 5 Kompanię Obserwacyjno-Meldunkową. Pododdziały te tworzyły sieć posterunków obserwacyjno-meldunkowych wzdłuż północnej, zachodniej i południowej granicy państwa oraz wokół stolicy.

W 1952r. wprowadzono na uzbrojenie jednostek obserwacyjno-meldunkowych pierwsze stacji radiolokacyjne P-3 (P-3A) i P-20. Na tej bazie, w składzie Wojsk Lotniczych w Malborku sformowano 11 Samodzielną Kompanię Radiotechniczną. Rozwinięto w niej radiolokacyjne posterunki (RLP) na Lotniskach; Malbork (RLP-107), Słupsk (RLP-108), Czyżyny (RLP-109). Otrzymały one na stan sowieckie radary P-3A.Wraz ze wzrostem możliwości, przybyło zadań. Obok powiadamiania o sytuacji powietrznej pojawił się obowiązek radiolokacyjnego zabezpieczenia naprowadzania samolotów myśliwskich na cele powietrzne.

 

Sowiecki radar P-3

Sowiecki radar P-3, zwany także jako Pegmantit-3 jest radarem zakresu VHF, dwu współrzędnym (2D, podaje azymut i odległość). To praktycznie pierwszy radar opracowany i produkowany w CCCP. Został opracowany na podstawie sprzętu jankeskiego, otrzymanego w ramach pomocy pod koniec II wojny światowej. Wymagania na nowy radar opracowało wojsko, a zatwierdzono na kremlu. (W wymaganiach zawarto; wykrycie samolotu nie mniej niż 130 km. Czas reakcji nie więcej niż 25 sekund. Zakres w azymucie 360 stopni. zakres w elewacji 4-18 stopni. Dokładność w azymucie max 650 m. Dokładność w zasięgu nie więcej niż 700 m.) Konstruktorami byli inżynierowie biura projektowego przy zakładzie Nr 197 znanym jako zakłady Władimira Ilicza Lenina w Moskwie. (Oddział radiolokacyjny zakładu, został przeniesione do Niżnego Nowogrodu i tam funkcjonowały jako Instytut Inżynierii Radiowej – NNIIRT). Prace nad radarem trwały od początku 1946r., a do produkcji i na uzbrojenie radar P-3 wszedł w 1947r.. Produkowano wersję stacjonarną P-3A i mobilną P-3M (W zestawie były dwa samochody). Radar ma osobną antenę nadawcza i odbiorczą. Antena odbiornika złożona jest z dwóch anten umieszczonych jedna nad drugą. Różnica faz pomiędzy górną i dolną anteny Yagi użyto do obliczenia kąta pochylenia, które mogą być następnie wykorzystane do określenia wysokości docelowego wykrytego obiektu. Dlatego czasami można spotkać określenie, że radar P-3 był trój-współrzędny (3D). Kąt elewacji został oznaczony przez tzw. Goniometr.

Podstawowe dane radaru P-3; miał moc 80-100 kW i czasu trwania impulsu 10-15 mikrosekund. Zasięg 120-150 km. Azymut 360 stopni. Pułap 10 000 m. Dokładność w azymucie 1 500 m. Dokładność w zasięgu 1 500 m.

Radar P-3 szybko się zestarzał i został zastąpiony bardziej poręcznym radarem P-8.

Radar P-3M. Zdjęcie Wikipedia

 

Sowiecki radar P-20

Sowiecki radar P-20 Peryskop (Перископ). Prace nad nim rozpoczęto w 1946r., w Instytucie Badawczym Nr 20, połączony później z Instytutem Inżynierii Radiowej – NNIIRT w Niżnym Nowogrodzie. Instytut otrzymał zadanie opracowania stacjonarnego i mobilnego radaru ostrzegania kontroli naziemnej i przechwytywania dla sowieckiego lotnictwa. P-20 był pierwszym radarem imperium moskiewskiego o decymetrowej długości fali, oraz pierwszym radarem trój-współrzędnym (3D). Prototyp zbudowano w 1947r., a w 1949r. został wprowadzony do uzbrojenia. P-20 w wersji mobilnej składa się zestawu 8 ciężarówek Ził-151 i przyczep. System antenowy złożony z dwóch parabolicznych anten. Jedna z anten jest nachylona pod kątem 45 stopni. to powoduje, że każdy cel na wskaźniku pojawia się dwa razy. Odległość między tymi dwoma echami pozwala operatorowi oszacować wysokość (pułap) poruszającego się obiektu. Radar ma 4 wskaźniki do wyświetlania, plus jeden panoramiczny. Radar ma 5 odrębnych kanałów; trzy dla górnej anteny, dwa dla dolnej. Każdy kanał używa innej częstotliwości. Radar P-20 stał się protoplastą serii radarów, w tym P-30, P-35 i P-37, o których wspomnę jeszcze poniżej.

Podstawowe dane radaru P-20; Stacjonarny i mobilny radar ostrzegania kontroli naziemnej i przechwytywania celów powietrznych, trój-współrzędny (3D). Zasięg 250 km (155 mil). Moc do 1 MW. Zasięg w elewacji 18 km (60 000 ft). Azymut 360 stopni. Dokładność 460 m w zasięgu i 1,5 stopnia w azymucie.

W latach 1952r.-1955r. zarządzeniem Szefa Sztabu Generalnego WP powstają ruchome dywizjony zabezpieczenia ślepego lądowania. Zostały zorganizowane na lotniskach; Bemowo, Słupsk, Pruszcz Gdański, Malbork, Mierzęcice, Modlin, Świdwin, Krzesiny, Strachowice, Bydgoszcz, Sochaczew, Łęczyca, Babimost, Orneta, Zegrze Pomorskie, Debrzno, Goleniów, Nowe Miasto nad Pilicą, Łask, Balice i Mińsk Mazowiecki. Dywizjony otrzymują na stan radiolatarnię bliższą i dalszą z radionamiernikiem i systemem świetlnym oraz radiolokacyjny system ślepego lądowania RSP-5. W 1957r. dywizjony ślepego lądowania włączono w skład batalionów lotniczo-technicznych, jako kompanie ziemnego zabezpieczenia lotów.

Także w okresie 1952r.-1955r. przeformowano istniejące bataliony obserwacyjno-meldunkowych w pułki radiotechniczne. W sumie sformowano pięć radiotechnicznych. W 1954r. powstaje Centralny Ośrodek Szkolenia Specjalistów Radiolokacji w Przasnyszu.

Z początkiem 1955r. w Polsce pracowały 32 stacje radiolokacyjne, a z początkiem 1956r. na uzbrojeniu było 65 stacji radiolokacyjnych, chociaż etat przewidywał 202 stacji radiolokacyjnych. W tym czasie Wojska Lotnicze i Obrony Przeciwlotniczej Obszaru Kraju liczyły około 73 000 żołnierzy, z czego w Wojskach Radiotechnicznych służyło około 10 000 żołnierzy.

W tym miejscu ważna uwaga. Od 1957r. radiolokacja w Polsce zaczyna rozwijać się w kilku kierunkach. Pierwszym i podstawowym nurtem jest obrona suwerenności państwowej, poprzez wykrywanie wszelkich form naruszenia przestrzeni powietrznej Polski. Drugim krokiem, w tym nurcie, jest wykorzystanie zdobytych informacji i podjęcie przeciwdziałania (artyleryjskiego, lotniczego lub morskiego). Drugim nurtem było wykorzystanie radiolokacji w systemach kierowania działaniami zaczepnymi na terenie Polski lub nawet poza jej granicami. Trzecim nurtem stała się kontrola cywilnego ruchu, który szybko został uporządkowany i wprowadzony w korytarze powietrzne. I wreszcie czwartym nurtem stała się pomoc załogom samolotów i śmigłowców w lądowaniach w nocy i w trudnych warunkach pogodowych. Taki stan rzeczy trwał niezmiennie do 1989r.

 

System ślepego lądowania RSP-5.

System ślepego lądowania RSP-5 i kolejne.

Na wstępie trzeba zaznaczyć, że system ten składa się z dwóch głównych elementów; dwóch naziemnych radiolatarni (NDB) oraz układu radiolokacyjnego azymutalnego i elewacyjnego (RSL, PAR). System został opracowany w 50-latach, ale jego wdrażanie było długotrwałe. Wynikało to z unikania ryzykownych lądowań w trudnych warunkach atmosferycznych, poprzez odlot na lotnisko zapasowe. Na „zachodzie” podobny system wdrożono pod koniec 40-lat i użytkowano do połowy 60-lat, kiedy został zastąpiony dużo lepszym systemem zwanym popularnie ILS (chociaż ten poprzedni także nazywano ILS).

Szczegóły tego systemu przedstawię w kolejnym Rozdziale.

 

RSP-7T (Radiołokacjonnaja Sistiema Posadki). Muzeum Wojska Polskiego Warszawa 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

 

Przemysłowy Instytut Telekomunikacji

Wspominałem wielokrotnie, że w dziedzinie radiolokacji, w okresie międzywojennym największe osiągnięcia mieli Brytyjczycy i Jankesi. Niemniej jednak, w innych krajach także prowadzono badania w tej dziedzinie. Również Rzeczypospolita miała swoje osiągnięcia. W pracach teoretycznych nie odstawaliśmy od czołówki. Na szerszą skalę prace rozwinięto po otwarciu w 1929r. Instytutu Radiotechnicznego w Warszawie, a następnie w 1934r. utworzono Przemysłowy Instytut Telekomunikacji. Do najważniejszych osiągnięć Przemysłowego Instytutu Telekomunikacji (w technice mikrofalowej) należą prace nad generatorami magnetronowymi na fale decymetrowe oraz modele lamp specjalnych na fale o długości 9 cm. Wybuchła II wojna światowa, a już jesienią 1944r. Państwowy Instytut Telekomunikacji wznowił działalność. Państwowy Instytut Telekomunikacji podjął współpracę z Katedrą Radiolokacji Politechniki Warszawskiej. Jednym z pierwszych osiągnięć był model radaru na fale metrowe. Zbudowano go w 1949r., a oznaczono RS-1. W 1951r. opracowano pierwszy Polski radar Nysa-A

 

Wojskowe Zakłady Radiowe Rawar / Radwar
Za dynamicznie rozwijającym się lotnictwem wojskowym zaczął podążać Polski Przemysł Zbrojeniowy. W 1954r. powołano do istnienia Zakłady Radiowe T-1. Później zmieniły one nazwę na WZR Rawar, a wreszcie na Centrum Naukowo-Produkcyjne Elektroniki Profesjonalnej Radwar (CNPEP Radwar). Chociaż bardziej znane są z potocznej nazwy Rawar i Radwar. Zakłady miały zajmować się produkcją urządzeń radiolokacyjnych. Pierwszymi produktami były budowane na sowieckiej licencji radary kierowania ogniem artylerii przeciwlotniczej serii SON. Kilka egzemplarzy tych radarów zostało sprzedanych do Syrii, co zapoczątkowało eksport Polskich wyrobów radiolokacyjnych poza Układ Warszawski. Jednak już z chwilą powstania zakładów, przystąpiono do prac nad własnymi konstrukcjami, pod wspólną nazwą Nysa. Radar Nysa-A. Nysa-B to wysokościomierz radiolokacyjny. Nysa-C to stacja ostrzegawcza. (Wszystkie omówione poniżej). Już z początkiem 60-lat odnotowano pierwsze Polskie sukcesy eksportowe. Dużą partię radarów sprzedano Indonezji, z którą umowę podpisano w 1959r.. Kolejną umowę podpisano z Syrią i Sri Lanką, a dostawy rozpoczęto w 1962r.. Nie należy zapominać o stałej produkcji na potrzeby Układu Warszawskiego.

Kolejnym zestawem radiolokacyjnym był radar obserwacyjny Jawor oraz wysokościomierz Bogota. Był to hit eksportowy. Parametrami równał się z wyrobami renomowanych firm zachodnich, jakościowo im nie ustępował, a cenowo bił na głowę. Tylko sytuacja geopolityczna wymuszała takie, a nie inne kierunki eksportu.

Centrum Naukowo-Produkcyjne Elektroniki Profesjonalnej Radwar produkował na potrzeby Wojska Polskiego, a także na eksport całą gamę systemów radiolokacyjnych, jako jeden z nielicznych producentów tego typu sprzętu na świecie. Właśnie dzięki firmie Radwar i współpracującym z nim cywilnym i wojskowym placówkom naukowo-badawczym, przede wszystkim z Przemysłowym Instytutem Telekomunikacji (PIT) i Wojskową Akademią Techniczną, przez cały miniony okres udało się w dużym stopniu zabezpieczyć wyposażenie wojska w nowoczesne radary ostrzegawcze i systemy dowodzenia obroną powietrzną, produkowane wyłącznie w kraju i oparte o Polską myśl techniczną. W żadnej chyba dziedzinie sprzętu wojskowego Polska nie miała tak dużych osiągnięć jak właśnie w technice radiolokacyjnej.

W 70-latach, wzrost zapotrzebowania na wyrafinowane, elektroniczne systemy uzbrojenia był podstawą zmian organizacyjnych. W 1977r. powstało Centrum Naukowo-Produkcyjne Elektroniki Profesjonalnej RADWAR, skupiające cztery zakłady: Rawar, Zdrad, Profil i Anten.

Prowadzono również produkcję na rynek cywilny. Opracowano kilkanaście stacji radiolokacyjnych serii Avia do kontroli ruchu powietrznego, które także były przedmiotem eksportu. W firmie Radwar powstało kilkanaście typów okrętowych radarów nawigacyjnych, które były Polską specjalnością w ramach RWPG. W 1958r. opracowano pierwszy Polski morski radar nawigacyjny typu RWM-61 Bałtyk.

To tutaj opracowano także kilka typów radarowych mierników prędkości (tak nielubianych przez kierowców samochodów), które były używane przez Milicję, a następnie Policję.

W 80-latach powstały kolejne generacje Polskich radarów. W okresie tym opracowano wysokościomierz Nida oraz radar do wykrywania celów nisko lecących Narew. Była to rodzina stacji radiolokacyjnych typu N-2X, w skład której wchodziły N-21 - mobilny radar na pojeździe gąsienicowym (eksport do Indii), N-23 - stacja brzegowa oraz N-25 – wersja okrętowa radaru. Wszystkie z nich wykorzystywały najnowsze osiągnięcia technologiczne: w pełni koherentny system nadawczo-odbiorczy, funkcje cyfrowego przetwarzania sygnału oraz automatycznego śledzenia tras. Ostrzegawcza stacja radiolokacyjna N-31 oraz wysokościomierz N-41, przewidziane głównie jako system obrony powietrznej terytorium danego kraju, były również ważnym nowym produktem Radwar tamtego okresu. Były również eksportowane do Rumunii. W tym okresie kolejnym dużym odbiorcą Polskich wyrobów radiolokacyjnych stała się Libia. Zakupiła ona kompleksowy system obrony powietrznej i ochrony wybrzeża.

W 1992r. rozpoczęto produkcję pierwszej Polskiej trój-współrzędnej stacji radiolokacyjnej o nazwie N-11, opracowanej przez Przemysłowy Instytut Telekomunikacji. Zaprojektowany w oparciu o technologie dostępną dla Polskich inżynierów w połowie 80-lat radar N-11 wymagał gruntownej modernizacji, aby sprostać wymaganiom klientów w tak szybko rozwijających się dziedzinach jak cyfrowe przetwarzanie sygnałów i danych, zobrazowanie rastrowe oraz transfer danych. Niezbędnej modernizacji N-11 dokonali inżynierowie Radwar.

W 90-latach Radwar otrzymał dwa istotne kontrakty. Jeden dotyczył gruntownej odnowy systemu identyfikacji „swój-obcy” (IFF – Identification Friend or Foe) w Polskich Siłach Zbrojnych RP, drugi - samodzielnych systemów przeciwlotniczych. Te dwa przedsięwzięcia zrealizowano z sukcesem we współpracy z krajowymi i zagranicznymi zakładami przemysłowymi. Ale to już historia na kolejne Rozdziały.

 

Instytutu Radioelektroniki

Instytut Radioelektroniki to placówka naukowa, która wniosła znaczący wkład w rozwój Polskiej Radiolokacji. Geneza powstania Instytutu Radioelektroniki; W 1951r. - powstała Katedra Radiotechniki Specjalnej przy Fakultecie Wojsk Łączności WAT. W 1955 r. na bazie Katedry Radiotechniki Specjalnej utworzono Katedrę  Radiolokacji i Radionawigacji. W 1968r.  na bazie Katedry Radiolokacji i Radionawigacji  oraz części Katedry Organizacji Łączności oraz Radiolokacyjnego Zabezpieczenia Działań powstał  Instytut Rozpoznania i Przeciwdziałania Radioelektronicznego zwany oficjalnie Instytutem nr 4. Kolejne zmiany nastąpiły w 1980r., kiedy w ramach reorganizacji uczelni zmieniono nazwę Instytutu na Instytut Radiolokacji. W 1994r. do Instytutu Radiolokacji włączono część rozwiązanego Instytutu Układów Elektronicznych, a w 2005r. Instytut Radiolokacji przemianowano  na Instytut Radioelektroniki (IRE).

 

SON-4, SON-9A

Sowiecki radar typu SON-4 (Stacja Orudinooj Nawodki) został opracowany około 1950r. dla potrzeb artyleryjskich. Służyła do naprowadzania i kierowania ogniem armat przeciwlotniczych średniego kalibru, np.; KS-12, KS-18. W składzie zestawu jest jeszcze agregat prądotwórczy APG-15M. (Poruszany silnikiem Marki GAZ, zasilany Etyliną o liczbie oktan 86. Generuje prąd; 3 x 230 V, 110 V, 400 Hz. Moc 15 kW. Zużycie paliwa 14 litrów na godzinę.) Radiostacje SON-4 i SON-9A produkowano w Polsce na podstawie sowieckiej licencji od końca 50-lat.

Podstawowe parametry SON-9A; Częstotliwość 400 Hz. Długość fali 10 cm. Moc szczytowa impulsu 250 kW. Czas trwania impulsu 0,8 mikrosekundy. Zasięg wykrywania 55 km. Zasięg automatycznego śledzenia 35 km. Dokładność w azymucie 0,10 stopnia. Dokładność w elewacji 0,10 stopnia. Rozróżnialność w odległości 125 m. Całkowita masa 1 500 kg.

Radar naprowadzania artyleryjskiego SON-4 M. Muzeum Wojska Polskiego Warszawa 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman.

Radar naprowadzania artyleryjskiego SON-9A. Jelenia Góra 2010r. Zdjęcie Karol Placha Hetman.

Agregat prądotwórczy APG-15M do radaru SON-9A. Jelenia Góra 2010r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Radar naprowadzania artyleryjskiego SON-9A. Muzeum Wojska Polskiego Warszawa 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman.

 

Nysa-A

W 1950r. Sztab Generalny Wojska Polskiego przekazał do Państwowego Instytutu Telekomunikacji warunki T-T dla ostrzegawczej stacji radiolokacyjnej. Pracę podjęło Wydzielone Laboratorium Konstrukcyjne (TL) przy Zakładach Radiowych imieniem Marcina Kasprzaka. Program otrzymał kryptonim Nysa. Już w 1951r. opracowano model laboratoryjny radaru pracującego na fali o długości 50 cm. Niektóre rozwiązania zaczerpnięto z jankeskiego radaru TPS-3. W 1952r. gotowy był prototyp, który oznaczono Nysa-A. W zakładzie doświadczalnym zbudowano 5 zestawów i przekazano do prób wojskowych. Próby prowadzono w okresie 1953r.-1954r.. Były one pozytywne i dlatego powołano do istnienia Zakłady Radiowe T-1, które podjęły produkcję seryjną.

Radar Nysa-A od samego początku był projektowany jako zestaw mobilny. W tym czasie w Polsce produkowano samochody ciężarowe i dla stacji dedykowano samochód Lublin. Jednak udźwig samochodu okazał się niewystarczający. Dlatego zdecydowano się na wykorzystanie podwozia samochodu ZiŁ-150 (ZiS-150). Samochód ciężarowy ZiŁ-150 (ZiS-150) był produkowany w okresie 1947r.-1957r.. Napędem jest silnik benzynowy, 6-cylindrowy, o pojemności 5 600 cm3 i mocy 90 KM. Napędza tylną oś. Ładowność 4 000 kg. Prędkość z ładunkiem 65 km/h.

Radar Nysa-A to pierwszy Polski radar ostrzegawczy.

Podstawowe dane radaru ostrzegawczego Nysa-A; Praca w paśmie 600 MHz. Fala o długości 50 cm. Zasięg 150 km.

 

Zestaw radiolokacyjny Nysa-A na podwoziach samochodów ZiS-150. Zdjęcie LAC

 

Nysa-B

Większość z dotychczas opracowanych na świecie stacji radiolokacyjnych była tzw. dwu-współrzędna. Podawała ona azymut, czyli kierunek do wykrytego celu (podawany w stopniach geograficznych) oraz odległość, (zwykle podawana w metrach). Odległość jest wyliczana z czasu, jaki impuls musi przebyć od nadajnika i po odbiciu od celu, powrócić do odbiornika. Dla określenia pułapu wypracowano kilka metod. Jednak najskuteczniejszą okazała się metoda zastosowania osobnej stacji radiolokacyjnej do pomiaru wysokość (pułapu) wykrytego obiektu. Dlatego w Polsce opracowano w 1955r. pierwszy radar do pomiary wysokości oznaczony Nysa-B. W 1957r. podjęto jego produkcje seryjną i wprowadzono na wyposażenie Wojska Polskiego.

Radiowysokościomierz zamontowano na przyczepie kołowej i jest mobilny. Do transportu, paraboliczny reflektor anteny jest składany.

Podstawowe dane radiowysokościomierza Nysa-B; Radiolokacyjna stacja pomiaru wysokości (RSPW). Moc w impulsie 1 000 kW. Długość fali 10 cm. Zasięg 100 km. Wyposażony we wskaźnik typu RH. Współpracował z radarem dwu-współrzędnym (zwanym czasem odległościomierzem) Nysa-C. Opracowana i produkowana przez WZR RAWAR

 

Wysokościomierz radiolokacyjny Nysa-B 1957r. Zdjęcie LAC

 

Nysa-C

Stacja ostrzegawcza Nysa-C była opracowywana równolegle z wysokościomierzem Nysa-B. oba prototypy zbudowano jednocześnie i próby przechodziły wspólnie (1955r.). Także wspólnie rozpoczęto produkcję seryjną i w zestawach przekazywano Wojsku Polskiemu (1957r.). Zestawy Nysa-B i Nysa-C zostały wyeksportowane między innymi do; Syrii i Indonezji. Nysa-C została wyposażona w antenę zbliżoną do ścianowej. Podobnie jak Nysa-B, radar Nysa-C został zamontowany na przyczepie kołowej. Idea mobilności radarów pozostała, ale z uwagi na problemy pozyskania podwozi samochodów ciężarowych, zdecydowano się prostsze rozwiązanie. Taki zestaw może być ciągnięty przez dowolny samochód ciężarowy lub ciągnik. W rzeczywistości, na posterunkach radiolokacyjnych zestawy te stały nawet 6 miesięcy, a zabierano je tylko na przeglądy (tzw. Przejścia wiosenne i jesienne) lub do remontu.

Podstawowe dane radaru Nysa-C; Stacja radiolokacyjna zwana także odległościomierzem. Pracuje na fali 50 cm. Zasięg 300 km. Moc w impulsie 2 x 200 kW. Wyposażony jest we wskaźnik typu P i RH. W nadajniku zastosowano magnetron z modulatorem liniowym wraz z iskiernikiem obrotowym. Współpracował z wysokościomierzem Nysa-B. opracowanie i produkcja Polska WZR RAWAR.

Radiolokator Nysa-C. 1957r. Zdjęcie LAC

 

Radiolokatory w służbie w Wojsku Polskim

Okres 1955r.-1960r. to czas dynamicznego rozwoju i przemian strukturalnych. Na wzór organizacji wojsk sowieckich w Polsce próbowano stworzyć pięć samodzielnych pułków radiotechnicznych (6, 8, 14, 18 i 22 Pułk), których etat przewidywał jednolitą strukturę organizacyjną. Ze względu jednak na ograniczone możliwości finansowe nie najbogatszego kraju, a przede wszystkim na specyfikę Wojsk Radiotechnicznych, celowe było powstawanie samodzielnych Kompanii Radiotechnicznych.

W 1955r. zarządzeniem Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego Nr 0304/Org z dnia 28.12.1955r., nakazano do dnia 1.04.1956r.,  sformowanie na bazie Węzłów Radiotechnicznych dywizji lotnictwa myśliwskiego (5, 6, 7, 9, 10, 11 DLM); 13 Kompanie Radiotechniczną w Malborku, 19 Kompanie Radiotechniczną w Świdwinie. Pod 13 Kompanię Radiotechniczną podlegały; 602 Radiolokacyjny Posterunek (RLP) Lotnisko Malbork, 603 Radiolokacyjny Posterunek (RLP) w Drwęczynie koło Onety. 19 Kompanii Radiotechnicznej podlegały; 604 Radiolokacyjny Posterunek (RLP) w Goleniowie, 605 Radiolokacyjny Posterunek (RLP) w Świdwinie.

Radiolokacyjne Posterunki (RLP) posiadały na wyposażeniu radiolokatory; P-8, P-10, P-20, P-25, P-30, P-35, wysokościomierze PRW-11 oraz dla łączności radiolinie RL-30. Z czasem te stacje radiolokacyjne otrzymywały systemy rozpoznania samolotów „swój-obcy”. Radiolokatory ustawiano na naturalnych wzniesieniach lub sztucznych nasypach.

W lipcu 1957r. w celu usprawnienia dowodzenia obroną kraju, podjęto decyzję o organizacji Korpusów OPL OK Dowództwa KOPL, którym podporządkowano oddziały artylerii przeciwlotniczej, oddziały radiotechniczne i pułki lotnictwa myśliwskiego, przejęły kierowanie całokształtem obrony powietrznej w swoich rejonach obrony. W Korpusach utworzono Szefostwa Wojsk Radiotechnicznych. W celu dostosowania systemu wykrywania celów i naprowadzania na nie lotnictwa myśliwskiego. W 1957r. Wojska Radiotechniczne przystępują do kolejnej zmiany swoich struktur (trzeciej reorganizacji). Z istniejących dotychczas pięciu samodzielnych kompanii radiotechnicznych w latach 1958r.–1961r. utworzono dziewięć samodzielnych batalionów radiotechnicznych (BRT). Reorganizacja Wojsk Radiotechnicznych prowadzona była etapami, z zachowaniem gotowości bojowej dotychczasowych ich struktur. Zmianom organizacyjnym towarzyszyła ciągła modernizacja sprzętu radiotechnicznego. Konieczność doskonalenia funkcjonowania Wojsk Radiotechnicznych OPL OK, aby zapewnić optymalne możliwości realizacji naprowadzania własnego lotnictwa, powoduje, że bataliony radiotechniczne przystępują dodatkowo do formowania węzłów naprowadzania. Jesienią 1960r. węzły naprowadzania zostają wydzielone ze struktur Wojsk Radiotechnicznych i odtąd tworzą odrębne jednostki organizacyjne, podlegające bezpośrednio Korpusom OPL OK.

W ramach nowego Dowództwa WOPL OK, powstałego w połowie 1959r., utworzono Inspektorat Wojsk Radiotechnicznych, któremu powierzono sprawowanie bezpośredniego nadzoru specjalistycznego nad jednostkami radiotechnicznymi. Z początkiem 1963r. w 44 kompaniach pracowało łącznie 94 stacje radiolokacyjne.

W tym miejscu warto zaznaczyć, że nieco inaczej rozwija się struktura Wojsk Radiotechnicznych na usługi; Lotnictwa Obrony Powietrznej, Wojsk Lotniczych (na wypadek „W” Armii Lotniczej) oraz Wojsk Rakietowych.

W 1960r. zarządzeniem Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego Nr 096/Org z dnia 1.12.1960r., powstała 20 Kompania Radiotechniczna w Bydgoszczy (dla 8 DLM-Sz) i 21 Kompania Radiotechniczna w Pile (dla 16 DLM-Sz). 21 Kompanii Radiotechnicznej podlegał; 606 Radiolokacyjny Posterunek (RLP) w Pile i 608 Radiolokacyjny Posterunek (RLP) w Mirosławcu. 601 Radiolokacyjny Posterunek (RLP) w Bydgoszczy podlegał pod 20 Kompanie Radiotechniczną (1960r.-1963r.), a po jej rozformowaniu przeszedł pod 21 Kompanie Radiotechniczną.

W 1965r. zarządzeniem Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego Nr 0133/Org z dnia 22.12.1965r. w pułkach lotniczych na lotniskach powstały Dywizjony Dowodzenia Lotami. Dywizjony składały się z; Kompanii Kierowania Lotami, Kompanii Łączności, Kompani Ubezpieczenia, a od 1971r. z Radiolokacyjnych Posterunków (RLP). Nazwa Posterunek Radiotechniczny była używana w Dywizjonach Dowodzenia Lotami. Natomiast nazwa Posterunek Radiolokacyjny była używana w przypadku rozwinięcia sprzętu radiolokacyjnego na pozycjach bojowych. Dywizjony Dowodzenia Lotami powstały w Powidzu (17 Dywizjony Dowodzenia Lotami), w Radomiu, Sochaczewie i Modlinie. Były to te lotniska na których stacjonowały pułki lotnicze podległe pod Wojska Lotnicze.

Początkowo Posterunki Radiotechniczne były umiejscawiane na terenie samego lotniska. Jednak groźba ich łatwego zlokalizowania i zniszczenia zmusiły wojsko do przeniesienia ich poza obszar lotniska i umieszczenia na umocnionych pozycjach. W okresie 1972r.-1975r.; Radiolokacyjny Posterunek 6 PLM-Sz w Pile przeniesiono do miejscowości Stara Łubianka (10 km na północ od Piły). Radiolokacyjny Posterunek 8 PLM-Sz w Mirosławcu przeniesiono do miejscowości Żeńsko (50 km na południowy-zachód, koło Choszczna). Radiolokacyjny Posterunek 40 PLM-Sz Świdwin przeniesiono do miejscowości Sławka (10 km na wschód od Świdwina). Radiolokacyjny Posterunek 45 PLM-Sz Babimost przeniesiono do miejscowości Zdzisław (?). Radiolokacyjny Posterunek 3 PLM-B Bydgoszcz przeniesiono do miejscowości Wojnowo (15 km na północny-zachód od Bydgoszczy). W 1985r. Radiolokacyjny Posterunek 58 LPSzk-B Dęblin przeniesiono do miejscowości Klikawy (17 km na północ od Dęblina w okolice Puław). Radiolokacyjny Posterunek 61 LPSzk-B przeniesiono do miejscowości Roskoszy. Część Radiolokacyjnych Posterunków pozostała na lotniska na umocnionych pozycjach. Były to Lotniska; Powidz, Sochaczew, Radom, Modlin i Tomaszów Mazowiecki.

Typowy Posterunek Radiotechniczny (PRT) składał się z; dwóch stacji radiolokacyjnych wykrywania i naprowadzania (RSWN), dwóch radiolokacyjnych stacji pomiaru wysokości (RSPW), jednej radiolinii do przekazywania zobrazowania radiolokacyjnego (RL-30), ruchomego punktu dowodzenia i naprowadzania (RPDN).

W 1968r. istniejące Kompanie Radiotechniczne (13, 19, 21) rozwinięto w Bataliony Radiotechniczne. Dysponowały one zwiększoną ilością sprzętu i nałożono na nie więcej zadań. W 1974r. 19 Batalion Radiotechniczny został przeniesiony z terenu Lotniska Goleniów do miejscowości Marszewo (2 km na wschód o Goleniowa). Tu został zainstalowany w nowo wybudowanych bunkrach i umocnieniach. Radary umieszczono na sztucznych wzniesieniach.

W 1971r. zarządzeniem Nr 012/Org z dnia 6.03.1971r. sformowano jeszcze dwa Bataliony Radiotechniczne; 25 Batalion Radiotechniczny i 26 Batalion Radiotechniczny.

25 Batalion Radiotechniczny w 1974r. zainstalowano w nowo wybudowanych bunkrach i umocnieniach w miejscowości Myśligoszcz (7 km na wschód od Debrzna). 26 Batalion Radiotechniczny w 1974r. przeniesiono z Lotniska Malbork do nowo wybudowanych obiektów w Lasowicach Wielkich (5 km na północ od Malborka).

Z początkiem 60-lat Wojsko Polskie otrzymywało na wyposażenie coraz to nowsze wersji stacji radiolokacyjnych. Jednocześnie wdrażano projekt zautomatyzowanego systemu dowodzenia Wojskami Obrony Powietrznej Kraju. W 1964r. rozpoczęto wyposażanie kompanijnych i batalionowych stanowisk dowodzenia w sowieckie zestawy Wozduch-1P, których jednym ze składników były radiolokacyjne systemy naprowadzania. W 1967r. wprowadzono kolejne zestawy radiolokacyjne do pozostałych pododdziałów Wojsk Radiotechnicznych OPK oraz na Centralne Stanowisko Dowodzenia w Pyrach koło Warszawy.

W połowie 1965r., we wszystkich pododdziałach Wojsk Radiotechnicznych było 213 radarów różnych typów i przeznaczenia, a w połowie 1970r. liczba ta wynosiła 394 stacji radiolokacyjnych, przy etacie 444 sztuk.

Niezależnie od przedstawionych zmian organizacyjnych nieprzerwanie trwała modernizacja techniczna wyposażenia istniejących kompanii radiotechnicznych. Wycofywano z eksploatacji stacje radiolokacyjne starszego typu (lampowego), ich miejsce zaczęły zajmować radary nowszej generacji, oparte w znacznej mierze na technologii półprzewodnikowej, bardziej odporne na przeciwdziałanie elektroniczne oraz dysponujące większym zasięgiem wykrywania i większą dokładnością określania współrzędnych obiektów powietrznych.
Od jesieni 1973r. do wiosny 1976r., na bazie istniejących pododdziałów radiotechnicznych: pułków, samodzielnych batalionów, batalionów pułkowych oraz kampanii – utworzono trzy Brygady Radiotechniczne (BRT); 1 Brygada Radiotechniczna na Bemowie (1976r.), 2 Brygada Radiotechniczna w Bydgoszczy (1975r.), 3 Brygada Radiotechniczna we Wrocławiu (1974r.).
Powstanie Brygad Radiotechnicznych na długi okres czasu ukształtowało stabilny system rozpoznania radiolokacyjnego Polskiej przestrzeni powietrznej. System ten tworzyły trzy Brygady Radiotechniczne w składzie: 14 batalionów radiotechnicznych i 14 przysztabowych kompanii radiotechnicznych oraz 43 terenowe kompanie radiotechniczne (razem 57 kompanii). Dla poprawy parametrów pola na małych wysokościach utworzono ponadto 10 rozbudowanych inżynieryjnie wysuniętych posterunków radiotechnicznych (WRLP), a dla poprawy żywotności ugrupowania bojowego 9 posterunków skrytego pola (RLP SP) oraz jedną kompanię radiotechniczną maskowania. Posterunki WRLP i SP nie były wykorzystywane w warunkach codziennej pracy bojowej Wojsk Radiotechnicznych OPK.

W 1978r. zorganizowano Centrum Dowodzenia Bojowego Lotnictwa Myśliwskiego w Malborku. Dodatkowo powstało 1 Centrum Dowodzenia Bojowego w Świdwinie i 2 Centrum Dowodzenia Bojowego w Pile. Każde z Centrum Dowodzenia Bojowego miało 5 Radiolokacyjnych Posterunków (RLP). Cztery skadrowane, a piaty na czas „W”. W składzie każdego Radiolokacyjnego Posterunku (RLP) była jedna radiostacja wykrywania i naprowadzania (zwykle radar P-40A1 na podwoziu gąsienicowym) i jedna stacja pomiaru wysokości (zwykle PRW-16B), radiostacja krótko falowa R-140, autobus sztabowy, warsztat techniczny Bsam-1. Stacja radiolokacyjna P-40 była transportowana na 24-osiowej niskopodłogowej przyczepie przez ciągnik KRAZ-255B. Centra zaczęto rozformowywać począwszy od 1988r..

W połowie 70-lat. została zapoczątkowana również modernizacja techniczna wyposażenia Wojsk Radiotechnicznych. Na wyposażenie wprowadzono nową generację sprzętu radiolokacyjnego oraz zakończono automatyzację stanowisk dowodzenia. Począwszy od 1975r. na uzbrojenie weszły dwie wersje opracowanego przez WZE Rawar radaru o nazwie Jawor-M2 Justyna. Wersje M2P – przewoźna, i M2M – mobilna, różniły się głównie rozmiarami i konstrukcją układu antenowego, a przez to i zasięgami wykrywania. W 1976r. w jednostkach radiotechnicznych pojawił się nowy Polski wysokościomierz RW–31, produkowany przez WZE Rawar oznaczonym kryptonimem Nida, a przez radiotechników nazywany Bożeną. W 80-latach, oprócz automatyzacji systemu rozpoznania radiolokacyjnego prowadzona była dalsza modernizacja techniczna posiadanego sprzętu radiolokacji. Na początku 1980r. na uzbrojenie Wojsk Radiotechnicznych OPK zostaje wprowadzona stacja radiolokacyjna do wykrywania celów nisko lecących typu RT Narew, RT–17 Daniel.
W 1979r., dzięki zainstalowaniu na stanowiskach dowodzenia brygad radiotechnicznych urządzeń Cyber i Ałmaz, osiągnięto automatyzację procesu zbioru informacji radiolokacyjnej z Brygad Radiotechnicznych oraz jej opracowywania i przekazywania do Centralnego Stanowiska Dowodzenia w Pyrach koło Warszawy. Dalszym krokiem w tej dziedzinie była modernizacja istniejącego sytemu zautomatyzowanego między SD KRT i BRT. Od 1980r. zaczęto wprowadzać na SD BRT krajowe zestawy RPT–21, a na SD KRT zestawy RPT–11, oznaczone wspólnym kryptonimem Dunajec. Były to obiekty stacjonarne, a ich najważniejszym ogniwem była wojskowa wersja Polskiego komputera Odra-1325 oznaczona jako Rodan-10. Urządzenia te umożliwiały podłączenie do systemu zautomatyzowanego wszystkich eksploatowanych w Wojskach Radiotechnicznych OPK stacji radiolokacyjnych. Cały proces automatyzacji dowodzenia oraz zbioru, opracowywania i przekazywania informacji radiolokacyjnej od szczebla KRT do BRT w oparciu o urządzenia krajowe został zakończony w 1987r..

Okres 1970r.-1990r. był największym rozkwitem radiolokacji w Wojskach Lotniczych. W tym czasie wykorzystywano jednocześnie; 53 radiolokacyjnych odległościomierzy, 59 radiolokacyjnych wysokościomierzy, 21 radiolinii, 21 ruchomych punktów dowodzenia i naprowadzania, 2 aparatury do półautomatycznego zbierania informacji z podległych pułków (WP-03U), 6 aparatur do półautomatycznego zdejmowania i automatycznego przekazywania informacji (WP-02U), 6 aparatur do przyrządowego naprowadzania samolotów (WP-11), 10 warsztatów naprawczych. W Wojskach Radiotechnicznych służyło jednocześnie 1 400-1 900 żołnierzy.

W drugiej połowie 80-lat pojawia się na wyposażeniu Wojsk Radiotechnicznych pierwszy egzemplarz (z 10 zamówionych w CCCP) stacji radiolokacyjnej ST-68 Anita. Jest to pierwsza trój-współrzędna (3D) stacja radiolokacyjna na uzbrojeniu Wojsk Radiotechnicznych. Dostawy dalszych egzemplarzy radaru ST-68 nie były jednak kontynuowane i na tym jednym egzemplarzu zakończył się eksport urządzeń radiolokacyjnych z imperium moskiewskiego.
W 1990r. połączono Wojska Lotnicze z Wojskami Obrony Powietrznej Kraju. Utworzono nowy rodzaj sił zbrojnych – Wojska Lotnicze i Obrony Powietrznej (WLOP).

Część informacji zaczerpnięta z artykułu Pułkownika Doktora Inżyniera Henryka Czyżyk pod tytułem „Wojska Radiotechniczne w Wojskach Lotniczych” z 2009r. dostępnego w Internecie

 

Batalion Dywizji Lotnictwa Myśliwskiego

Batalion Radiotechniczny Dywizji Lotnictwa Myśliwskiego był głównym elementem scalającym system. Prowadził radiolokacyjne rozpoznanie obiektów powietrznych, kontrolę lotów w obszarze własnego lotniska, naprowadzanie samolotów na rozpoznane cele. W szczegółowych zadaniach było; terminowe wykrywanie i rozpoznawanie obiektów powietrznych, prowadzenie ciągłej obserwacji wykrytych celów, prowadzenie ciągłej obserwacji własnych samolotów i śmigłowców, bieżące dostarczanie wszystkich niezbędnych informacji na stanowiska dowodzenia, przyjmowanie z podległych jednostek informacji i przekazywanie je na stanowiska dowodzenia. Zadania te, batalion realizował poprzez własne posterunki oraz posterunki podległych pułków.

Batalion Radiotechniczny Dywizji Lotnictwa Myśliwskiego był wyposażony w;

- dwie radiolokacyjne stacje wykrywania i naprowadzania średniego zasięgu; Jawor-M, Jawor-M2, Jawor-M2M (RO-51), Jawor-M2ML (RO-51ML), Jawor-M2P (RO-52), NUR-31 (RO-82).

- dwie radiolokacyjne stacje wykrywania celów nisko lecących; P-15, RT-17.

- jedna radiolokacyjna stacja wstępnego wykrywania o fali metrowej; P-12

- cztery stacje pomiaru wysokości; Bogota-M, PRW-9, PRW-11, PRW-13, PRW-16, Nida (RW-31), NUR-41 (RW-32).

- dwa zestawy aparatury półautomatycznego zdejmowania i zbierania pierwotnej informacji radiolokacyjnej z podległych pułków; WP-03U.

- dwa ruchome punkty dowodzenia i naprowadzania; RPDN-1, RPDN-2.

- dwie radiolinie do przekazywania informacji na stanowisko dowodzenia Dywizji Lotnictwa Myśliwskiego; RL-30-1, RL-30-1M, RL-30-2M.

- ruchome warsztaty sprzętu radiolokacyjnego; KRAS-1R, RWEM, SKN, SKN-P, SKN-6W, PSŁ-2M.

- pięć (sześć) radiostacji krótko-falowych do przyjmowania meldunków z terenu (podległych punktów) na stanowisku dowodzenia; R-118, R-140. W systemie automatycznym; R-122, R-137.

Część informacji zaczerpnięta z artykułu Pułkownika Doktora Inżyniera Henryka Czyżyk pod tytułem „Wojska Radiotechniczne w Wojskach Lotniczych” z 2009r. dostępnego w Internecie

 

Batalion Radiotechniczny Pułku Lotnictwa Myśliwskiego.

Batalion Radiotechniczny Pułku Lotnictwa Myśliwskiego był przeznaczony dla radiolokacyjnego rozpoznania obiektów powietrznych, kontrolę lotów własnego lotniska, naprowadzania samolotów myśliwskich na rozpoznane cele. Wszystko na poziomie Pułku Lotnictwa Myśliwskiego. Wszystkie zebrane informacje przekazuje także wyżej, na stanowisko dowodzenia dywizji.

Batalion Radiotechniczny Pułku Lotnictwa Myśliwskiego składał się z;

- dwie radiolokacyjne stacje wykrywania i naprowadzania średniego zasięgu; Jawor-M, Jawor-M2, P-35, P-37, Jawor-M2M (RO-51), Jawor-M2ML (RO-51ML), Jawor-M2P (RO-52), NUR-31 (RO-82).

- dwie radiolokacyjne stacje wykrywania celów nisko-lecących; P-15, RT-17.

- jedna radiolokacyjna stacja wstępnego wykrywania, zakresu metrowego; P-12.

- sześć radiolokacyjnych stacji pomiaru wysokości; Bogota-M, PRW-9, PRW-11, PRW-13, PRW-16, Nida (RW-31), NUR-41 (RW-32).

- dwie aparatury półautomatycznego zdejmowania i automatycznego przekazywania pierwotnej informacji radiolokacyjnej; WP-02U.

- dwie aparatury przyrządowego naprowadzania samolotów;  WP-11.

- dwa ruchome punkty dowodzenia i naprowadzania RPDN-1 i RPDN-2.

- dwie radiolinie do przekazywania informacji; RL-30-1, RL-30-1M, RL-30-2M.

- ruchome warsztaty sprzętu radiolokacyjnego; KRAS-1R, RWEM, SKN, SKN-P, SKN-6W, PSŁ-2M.

- cztery radiostacje UKF do łączności z samolotami myśliwskimi; R-824, R-824ŁPM.

- cztery radiostacje do przekazywania meldunków na stanowisko dowodzenia w Dywizji Lotnictwa Myśliwskiego; R-118, R-140.

- sześć radiostacji KF do przekazywania informacji na stanowisko dowodzenie Dywizji Lotnictwa Myśliwskiego w systemie zautomatyzowanym; R-122, R-137, R-140.

Część informacji zaczerpnięta z artykułu Pułkownika Doktora Inżyniera Henryka Czyżyk pod tytułem „Wojska Radiotechniczne w Wojskach Lotniczych” z 2009r. dostępnego w Internecie

 

Punkt Radio-Naprowadzania (PRN)

Punkt Radio-Naprowadzania (PRN) to ten element nawigacji lotniczej stworzony dla bezpiecznego podejścia samolotów do lądowania. Na wojskowych lotniskach w Polsce zaczęto je organizować w 60-latach. W 70-tych latach w jego skład wchodziły następujące elementy; Radiolatarnia PAR-8SS, radionamiernik APR-6, latarnia lotniskowa KNS-1PM, radiostacje R-831 i R-137. Był to związek wielkości plutonu.

 

Stacje Kontroli Rejonu Lotniska.

Rodzina radarów Avia.

Radary ATC konstrukcji PIT (Przemysłowy Instytut Telekomunikacji). Radary typu ATC (Air Traffic Control), a dokładnie ATCRBS (Air Traffic Control Radar Beacon System) to system stosowany w lotnictwie cywilnym do kontroli ruchu lotniczego, wzmocnienia nadzoru radarowego i separacji ruchu lotniczego.

Prace nad radarami dla potrzeb cywilnych systemów kontroli ruchu lotniczego podjęto w Polsce już w 1956r., w Przemysłowym Instytucie Telekomunikacji. Oparto się na zdobytych już własnych doświadczeniach oraz na tendencjach w światowym lotnictwie komunikacyjnym. Już w 1958r. na Lotnisku Okęcie zamontowano pierwszy Polski stacjonarny radar kontroli obszaru powietrznego lotniska. Był to radar AVIA, który zapoczątkował całą serię udanych Polskich konstrukcji.

Radar AVIA pracował na fali o długości 23 cm. Moc impulsowa 600 kW. W nadajniku zastosowano magnetron impulsowy Polskiej produkcji. Antena z reflektorem parabolicznym, o rozpiętości 12 m. Urządzenie wyposażone było w układy tłumienia ech stałych, co znacznie poprawiało jakość otrzymywanego sygnału powrotnego. Zasięg radaru zależny od warunków pogodowych i nigdy nie był mniejszy niż 200 km, dla wykrycia samolotu wielkości Li-2/DC-3. Co ważne, radar AVIA dorównywał parametrami ówczesnym stacjom radiolokacyjnym budowanym w wolnym świecie. Radar pracował kilka lat i był eksploatowany przez około 50 000 godzin. Przez ten okres zebrano bogaty materiał badawczy, który posłużył do opracowani kolejnych odmian radarów rodziny AVIA.

W 1967r. Przemysłowy Instytut Telekomunikacyjny opracował radar AVIA-B. Pracuje on także na fali długości 23 cm. Wprowadzono w nim system podwójnego diversity częstotliwości oraz regulowaną liniową lub kołową polaryzację. Radar wyposażony był w układy TES z przemienną częstotliwością powtarzania. Moc w impulsie wynosiła 1 500 kW przy długości impulsu 3 µs. Automatyczny układ regulacji częstotliwości zapewniał dostrajanie magnetronu do kwarcowej heterodyny. W odbiorniku zastosowano wzmacniacz parametryczny. Zasięg radaru nigdy nie był mniejszy niż 240 km.. Radar AVIA-B został zamontowany na Lotnisku Okęcie. W 1969r. radar AVIA-B został zamontowany na Lotnisku Ławica. W 1973r. radar AVIA-BM został zainstalowany w Półtusku (40 km na północ od Warszawy), jako radar kontroli obszaru i meteorologiczny.

W tym okresie Polskie radary AVIA-B były już zamontowane (1970r.) na dwóch lotniskach w NRD (germanii) Cottbus i Neubrandenburgu. Radary te były eksploatowane do 1991r., czyli ponad 20-lat. W kolejnych latach wpływały inne zagraniczne zamówienia na radary rodziny AVIA.

W okresie 1978r.-1981r. wdrożono do produkcji kolejne wersje radarów; AVIA-C, AVIA-D i AVIA-W. Radary te pracują tak jak i poprzednie w pasmie L. AVIA-C jest radarem o większej mocy i większym zasięgu. Ma dodany trzeci, rezerwowy kanał nadawczo-odbiorczy, zapewniający pracę w systemie podwójnego diversity częstotliwości, nawet w przypadku awarii jednego z kanałów. W celu polepszenia wykrywania ech na tle odbić od obiektów naziemnych zastosowano dwuwiązkowy system antenowy z charakterystyką antenową ostro podciętą od strony ziemi. Antena radaru ma reflektor paraboliczny o rozpiętości 13 m x 9 m zasilany dwiema tubami. Na wejściu układów odbiorczych wprowadzono wzmacniacz parametryczny, zastąpiony później wzmacniaczem tranzystorowym. AVIA-C zapewnia wykrywanie obiektów o skutecznej powierzchni odbicia powyżej 5 m2 z odległości 300 km i pułapie do 25 000 m, z prawdopodobieństwem równym 8/10. Kąt pokrycia w elewacji do 45 stopni. Antena obraca się z prędkością 10 obrotów na minutę.

Kolejnym radarem kontroli ruchu lotniczego było urządzenie AVIA-D. Stacja pracuje w tym samym paśmie częstotliwości, co stacja AVIA-C. Moc magnetronu w impulsie wynosi 800 kW przy szerokości impulsu 1,2 µs. Zasięg ponad 100 km. Pułap 10 000 m. Wykrywa obiekt o skutecznej powierzchni odbicia powyżej 2 m2. W stacji zastosowano dwa kanały nadawczo-odbiorcze. Antena ma paraboliczny reflektor  o rozmiarach 12 m x 4 m. Antena obraca się z prędkością 15 obrotów na minutę.

Radary AVIA-C i AVIA-D przystosowane są do współpracy z radarem wtórnym. Radary te posiadają podwójne ułożyskowanie, gdzie drugie łożysko jest awaryjnym. Napęd anteny jest zdublowany. Aparatura jest zbudowana w architekturze modułowej, co skraca czas konserwacji i naprawy. Wyposażono je w układy kontrolno-pomiarowe. Informacja radiolokacyjna zobrazowana jest na wskaźniku panoramiczno-syntetycznym z lampą wskaźnikową o średnicy 45 cm, z pulpitem wyposażonym w uniwersalną klawiaturę alfanumeryczną. Antenę umieszcza się na wieży (standardowo 20 m). Aparatura nadawczo-odbiorcza umieszczona jest w pomieszczeniach klimatyzowanych. Do Sali kontroli lotów obraz jest przekazywany systemem ekranowanych kabli. Ich długość nie powinna przekraczać 5 000 m. W 1978r. radar AVIA-D zainstalowany został w berlinie na lotnisku Schönefeld.

Radar AVIA-W to wojskowa wersja radaru AVIA-D. Radar został opracowany z początkiem 80-lat, kiedy to wydano decyzję o konieczności wyposażenia lotnisk wojskowych w stałe stacje radiolokacyjne. Radar AVIA-W jest jednokanałowy. Niektóre rozwiązania techniczne zostały uproszczone, dla zmniejszenia kosztów nabycia i eksploatacji. Wojsko wyszło ze słusznego założenia, że dysponuje dużą ilością mobilnego sprzętu, który zawsze może zastąpić radar AVIA-W.

Eksport radarów serii AVIA był prowadzony do NRD, Czechosłowacji, na Kubę i przypuszczalnie do Libii i Syrii.

W oznaczeniach radarów serii AVIA pojawia się także litera M. Oznacza ona dodanie kolejnego kanału, meteorologicznego.

Znane instalacje radarów AVIA; 1958r. AVIA-A Lotnisko Okęcie, 1967r. AVIA-B Lotnisko Okęcie, 1968r. AVIA-B Lotnisko Ławica, 1969r. AVIA-B NRD Cottbus, 1970r. AVIA-B NRD Neubrandenburg, 1973r. AVIA-B Pułtusk, 1978r. AVIA-D NRD berlin Schönefeld, 1981r. AVIA-C Czechosłowacja Buchtov – Kopec, 1984r. AVIA-C Czechosłowacja Velky Javornik, 1984r. AVIA-D Kuba Hawana, 1984r. AVIA-C Lotnisko Ławica, 1984r.-1991r. AVIA-W dla Libii i/lub Syrii, 1988r. AVIA-CM Czechosłowacja Praha Jih, 1990r. AVIA-CM Pułtusk, 1990r. AVIA-D germania Drezno.

Stacje Kontroli Rejonu Lotniska zaczęły powstawać na wojskowych lotniskach w połowie 80-lat, gdyż okazało się, że każde lotnisko powinno dysponować stałym sprzętem do kontroli obszaru przy lotniskowego. Systemy te oparte zostały na Polskim radarze Avia-W, wywodzącym się z radaru Justyna. Pierwszy taki radar został oddany do użytku w lutym 1985r., na Lotnisku Goleniów. Potem były; Mirosławiec (1985r.), Świdwin (1985r.), Mińsk Mazowiecki (1985r.), Debrzno (1986r.), Zegrze Pomorski, Słupsk-Redzikowo, Szymany, Strachowice (1987r.), Dęblin (1988r.), Krzesiny (1988r.), Łask (1989r.), Powidz (1990r.), Bydgoszcz (1991r.), Darłowo, Wrocław, Siemirowice i Babie Doły.

Radar AVIA-W na Lotnisku Strachowice 1990r. Zdjęcie LAC

 

Rodzina radarów Jawor

W 1956r. w Przemysłowym Instytucie Telekomunikacyjnym (PIT) rozpoczęło się opracowywanie nowej serii stacji radiolokacyjnych pod kryptonimem Jawor. Te radary miały mieć znacznie lepsze parametry techniczne, niż rodzina radarów Nysa. Zostały określone jako Radiolokacyjne stacje wykrywania i naprowadzania (RSWN). Finałem prac badawczo-rozwojowych był radar zbudowany w 1961r..

Wspomniałem powyżej, że w tym okresie istotną cechą zestawów radiolokacyjnych była ich mobilność, ewentualnie możliwość przewożenia. Różnica polegała na tym, że typu mobilne były montowane na podwoziach samochodowych, a typy przewoźne na przyczepach, czyli konstrukcja posiadająca własne koła jezdne. Ponieważ w tym okresie, Polski przemysł samochodowy nie produkował ciężarówek o odpowiednio dużej nośności, dlatego podjęto współpracę z fabryką samochodów Tatra w Czechosłowacji. Pierwszy egzemplarz mobilnego radaru Jawor zamontowano na samochodzie ciężarowym Tatra-111, (produkowany w latach 1942r.-1962r.)

Radar Jawor (1961r.) wraz z radiowysokościomierzem Bogota tworzył trój-współrzędny zestaw wykrywania i naprowadzania własnego lotnictwa na wykryty cel powietrzny.

Podstawowe dane stacji radiolokacyjnej Jawor-1; Zasięg 150-200 km. Pasmo pracy L, a według nowych oznaczeń D. Zakres częstotliwości 1-2 GHz. Długość fali 30-15 cm. Moc w impulsie 1 500 kW. Szerokość impulsu wynosiła 3 ps. Częstotliwość powtarzania 400 Hz. Stacja była wykonana w technice lampowej. W latach 1963r.-1969r. w WZR-RAWAR, na podwozu samochodu Tatra-138 zbudowano kilkadziesiąt zestawów Jawor-Bogota.

Prototyp stacji radiolokacyjnej Jawor. Zdjęcie LAC.

 

Radiowysokościomierz Bogota

Polski radiowysokościomierz Bogota przeznaczony jest do współpracy z radarem Jawor. Został opracowany na bazie radiowysokościomierza Nysa-B. Podstawową zmianą było zastąpienie iskiernika znajdującego się w modulatorze tyratronowym, a do układów odbiorczych wprowadzono wzmacniacz LFB. Stacja wykonana jest w technice lampowej. Nadajnik wykonany na magnetronie produkcji CCCP. Stację montowano wyłącznie na podwoziu kołowym jako przyczepa.

Podstawowe dane radiowysokościomierza Bogota; Zasięg 200 km. Długość fali 10 cm. Częstotliwość powtarzania impulsu 200 imp/sek. Dokładność pomiaru poniżej 700 m dla wysokości. Dokładność pomiaru poniżej 1 000 m dla odległości. Moc w impulsie 700 kW.

Polski radiowysokościomierz Bogota. Muzeum Jelenia Góra. 2010r. Zdjęcie Karol Placha Hetman.

 

Radar Jawor-M

W 1963r. Ministerstwo Obrony Narodowej Polski zwiększyło wymagania i złożyło zamówienie na radar oznaczony kryptonimem Jawor-M. Wspólne wysiłki PIT (Przemysłowego Instytutu Telekomunikacji w Warszawie) i WZR RAWAR (producent) doprowadziły do powstania w 1966r. stacji radiolokacyjnej wykrywania i naprowadzania oznaczonej Jawor-M. Podstawową zmianą, było wykorzystanie w budowie układów półprzewodnikowych i tranzystorowych. Zastosowano układy koherentny i autokoherentny TSE z podwójnym odejmowaniem na lampach pamięciowych. Wymiary anteny wzrosły do 9 m. Zasięg zwiększył się nieznacznie, ale wzrosła jakość uzyskiwanego echa radarowego. Zestaw składa się z radaru Jawor-M i wysokościomierza Bogota-M. Zestaw zawiera 1 012 lamp, 381 tranzystorów oraz 1 464 pozostałych elementów półprzewodnikowych. Produkcja ruszyła w 1967r. i zbudowano kilkadziesiąt zestawów.

Podstawowe dane stacji radiolokacyjnej Jawor-M; Zasięg 180 km.

Jawor-M był użytkowany w Wojsku Polskim do 1988r..

Radar Jawor-M / Justyna-51. Muzeum Wojska Polskiego Warszawa. 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

 

Radar Jawor-2M, Justyna

Polski radar Jawor-2M to trzecia generacja stacji radiolokacyjnych typu Jawor. Prototyp został zbudowany w 1971r. i w tym roku przeszedł testy. Także w 1971r. ruszyła produkcja na potrzeby Wojska Polskiego i na eksport. Zasadnicza produkcja dla Wojska Polskiego to okres 1975r.-1978r., kiedy zbudowano ponad 50 zestawów. Opracowano wersję mobilną i przewoźną. Główne zespoły radaru umieszczono na trzech samochodach Tatra-148, a pozostałe na pięciu przyczepach. Czas rozwinięcia 30-180 minut. Jawor-2M ma antenę o rozpiętości 16 m i niskoszumne wzmacniacze parametryczne w torze odbiorczym. Opracowano także wersje eksportowe, zależne od preferencji zamawiającego. Radary te różną się; zasięgiem, możliwościami bojowymi, konstrukcją anten, systemami rozwijania, liczbą pojazdów, kolorami maskującymi. Zadania tych radarów były identyczne, co wyjściowego Jawor-2M.

Podstawowe dane radaru Jawor-2M; Posiada antenę paraboliczną o rozpiętości 16 m. Zasięg 350 km. Pracuje w zakresie fali o długości decymetrowej, zakres pracy częstotliwości pasmo L. Jest to stacja 2-kanałowa (kanał A i B), pracujących z przesunięciem częstotliwości. Zasięg 350-360 km. Zasięg pułapu 25 000-35 000 m. Antena ma trzy zakresy prędkości obrotowej 3, 6, 9 obr/min. Dokładność 600 m w odległości. Dokładność w azymucie 1 stopień. Rozróżnia obiekty odległe od siebie minimum 1 500 m w odległości i 2 stopnie w azymucie. Wyposażona w układy przeciw-zakłóceniowe. Na końcach anteny głównej umieszczono anteny KLB, czyli kompensacje listków bocznych.

Jawor-2M był użytkowany w Wojsku Polskim do 1998r. Oprócz wersji Jwor-2M powstały kolejne odmiany. Jawor-M2M opracowany w 1975r. oraz Jawor-M2ML opracowany w 1984r.. Oba typy były na wyposażeniu Wojska Polskiego do około 2005r..

W skansenie radiolokacji w Łomnicy, koło Jeleniej Góry można zobaczyć kompletną stację radiolokacyjną Jawor-2M, która w Wojsku Polskim była nazywana Justyna. Ten zestaw został zbudowany w 1978r. i jest w 100% sprawny technicznie. Prezentowany zestaw składa się z trzech samochodów marki Tatra-148 i trzech przyczep. Brak jest dwóch mniej istotnych przyczep. Samochód Tatra-148 był produkowany w okresie 1969r.-1982r. i był bardzo popularny w krajach demoludu. Układ jezdny trzy-osiowy. Napęd 6x6. przednia oś skrętna z pojedynczymi kołami, tylne koła bliźniaki. Silnik umieszczony przed kabiną.

Jawor-2M wóz antenowy. Po bokach przyczepy. Łomnica 2010r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Jawor-2M wóz antenowy. Łomnica 2010r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Jawor-2M wóz wskaźnikowy. Łomnica 2010r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Po lewej stronie wóz zasilający w energię elektryczną, po prawej wóz wskaźnikowy. Łomnica 2010r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Jawor-2M Wóz wskaźnikowy i przyczepy. Łomnica 2010r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Jawor-2M wóz wskaźnikowy. Łomnica 2010r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Jawor-2M wóz wskaźnikowy. Łomnica 2010r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

 

RW-31

RW-31 to stacja radiolokacyjna do pomiaru wysokości. Stanowi rozwiniecie radaru Bogota. Została opracowana w 1972r., i jest przeinaczona do współpracy z radarami serii Jawor.

Podstawowe dane radaru RW-3; Zasięg 240 km. Moc 800 kW. Pracuje w paśmie S. Zestaw składa się z trzech samochodów typu Tarta-148 i dwóch przyczep. Jest samochód antenowy (na zdjęciu poniżej), nadawczo-odbiorczy i operacyjny.

Radiowysokościomierz RW-31 Muzeum Wojska Polskiego Warszawa 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

 

Seria radarów NUR

NUR-31/N-31 (Justyna-82)

W 1975r. w PIT podjęto prace projektowe nad nową generacją dwu-współrzędnych radarów koherentnych z kompresją impulsów oznaczonych kryptonimem NUR. NUR oznacza Naziemne Urządzenie Radiolokacyjne. Szkolenie przyszłych techników obsługi rozpoczęto w Wyższej Szkole Wojsk Radiotechnicznych w Jeleniej Górze już w połowie 80-lat. Radar wszedł na wyposażenie Wojska Polskiego w 1988r.. Cechą charakterystyczną tej generacji radarów są pełnokoherentne układy nadawczo-odbiorcze. Nie uległa zmianie idea tych radarów, natomiast zmieniła się technika. Szeroko zastosowano układy scalone (półprzewodnikowe). Za wyjątkiem czterech lamp mikrofalowych w torze nadawczym oraz dwu obrazowych we wskaźnikach.

 NUR-31 (inaczej N-31 lub Justyna-82) jest pierwszym z rodziny. Blok nadajnika składa się, jak we wszystkich stacjach klasy NUR, z BSW-bloku sygnałów wzbudzeń i bloków wzmacniaczy lampowych, opartych na lampach z falą bieżącą (LFB) oraz amplitronach. Taka konfiguracja nadajnika pozwala na uzyskanie na wyjściu nadajnika sygnału o mocy w impulsie przynajmniej 260 kW. Co w konsekwencji oczywiście daje większy zasięg wykrywania obiektów. Sytuacja powietrzna zobrazowana jest na ekranie wskaźnika panoramiczno-syntetycznego, mogącego jednocześnie wyświetlić tzw. wizję syntetyczną, czyli umowne znaki ułatwiające identyfikacje poszczególnych celów, ich opisy, zegar, itp. Stację wyposażono w aparaturę automatyzacji zapewniającą zautomatyzowane śledzenie i wydawanie informacji do obiektów automatyzacji o 32 śledzonych trasach.

Radar mieści się na jednym samochodzie Tatra-815 z małą przyczepą dwukołową, na której znajduje się agregat zasilający. Prototypowe egzemplarze montowano na samochodzie Tatra-148. Umieszczenie radaru praktycznie w jednym samochodzie spowodowało znaczny wzrost mobilności. Stacja radiolokacyjna zwykle korzysta z anteny zainstalowanej na dachu samochodu, ale opracowano również stacjonarną przystawkę antenową z większą anteną poprawiającą zasięg radaru, do której NUR-31 może się podłączyć. W nadajniku zastosowano blok sygnału wzbudzającego (BSW) wytwarzający złożone impulsy z liniową modulacją częstotliwości oraz dwa stopnie wzmacniające na LFB i wzmacniacze amlitronowe w stopniach końcowych dużej mocy. BSW wytwarza również sygnały ciągłe służące procesowi przemiany częstotliwości w odbiorniku. Impulsy echa podlegają kompresji w torze odbiorczym, co poprawia rozróżnialność w odległości. Stacja ma zdolność pracy na innej częstotliwości nośnej w każdym kolejnym impulsie. Podstawowym rodzajem pracy jest „diversity” (różnorodność), czyli praca na dwóch na przemian stosowanych częstotliwościach. Radar Jawor-M2 aby tak mógł pracować potrzebował dwóch kanałów. Innym rodzajem pracy jest losowa zmiana częstotliwości - od impulsu do impulsu. Oczywiście możliwa jest także praca na jednej częstotliwości. NUR-31 ma rozbudowane układy przeciwzakłóceniowe do zwalczania zakłóceń biernych i czynnych. Stacja jest dwu-współrzędna, dla obiektów obcych, a dla własnych, dzięki transponderowi trój-współrzędna. Aby była w pełni trój-współrzędna może automatycznie współpracować z wysokościomierzem radiolokacyjnym N-41. Inną cecha stacji jest możliwość zdalnej obsługi z zewnętrznego stanowiska. Czas rozwijania i zwijania wynosi 15-25 minut. Antena ma półautomatyczny system poziomowania. Załogę radaru stanowi pięciu żołnierzy. Zasilanie to agregat prądotwórczy PAD-36, dostarczający prąd przemienny trójfazowy 3x380 V. Pobór mocy do 21 kW. Stacja bez problemu wykrywa obiekty poruszające się z prędkością do 3 Ma. Śledzi jednocześnie do 32 celów.
Podstawowe dane radaru NUR-31; Praca w paśmie L, a nowe oznaczenie pasmo D. Zakres częstotliwości 1-2 GHz. Długość fali 30-15 cm. Zasięg przy antenie samochodowej 160 km, a z większą anteną na przystawce 200 km. Szerokość wiązki w azymucie 1,9 stopnia. Ma możliwość; pracy na kilku częstotliwościach, przestrajania od impulsu do impulsu, kompresję impulsów, stabilizację poziomu fałszywego alarmu. Rozróżnialność: w odległości 150 m; w azymucie – 3 stopnie. Wymiary anteny  9 m x 2,50 m. Prędkość obrotów anteny 6 obr/min. Szerokość wiązki: w azymucie 1,85 stopnie; w elewacji 30 stopnie. Układy przeciwzakłóceniowe. Zestaw składa się z jednego samochodu Tatra 815 i przyczepki z agregatem prądotwórczym. Może współpracować z radiowysokościomierzem NUR-41 (RW-32). Obsługa radaru składa się z 3-5 żołnierzy.

NUR-31 na podwoziu samochodu Tarta-815. Zdjęcie LAC

 

NUR-41 (RW-32) Bożena

NUR-41 (RW-32) jest opracowany, zbudowany i produkowany w Polsce od 1992r.. NUR-41 (RW-32) radiowysokościomierz przeznaczony do pracy z dwu-współrzędnymi radarami (2D). Kompleks jest wówczas radarem 3D.  Jest to stacja mobilna, zamontowana na podwoziu czeskiego (czechosłowackiego) samochodu Tatra-815. W radarze znajduje się urządzenie systemu IFF „Supraśl” działające na zasadzie radaru wtórnego, pozwalające na identyfikację wykrytych obiektów powietrznych.

Podstawowe dane radiowysokościomierza  NUR-41 Bożena; Zasięg 200-360 km. Zasięg na pułap 25 000 – 30 000 m. Moc stacji 400-600 kW. Pracuje w paśmie L, nowe oznaczenie C i D. Szerokość emitowanych impulsów elektromagnetycznych wynosi 9-10 μs. Antena z parabolicznym reflektorem. Wymiary anteny 10 m x 2,2 m. Antena wykonuje ruch posuwisto-zwrotny z częstotliwością 1-15 ruchów/minutę, regulowane skokowo, w zakresie od -2 stopnie do 32 stopni (w elewacji). Szerokość wiązki w azymucie 3,2 stopni. Szerokość wiązki w elewacji 0,8 stopni. Rozróżnialność w azymucie 3,6 stopnie. Rozróżnialność w kącie elewacji 0,9 stopni. Rozróżnialność w odległości 200 m. Dokładność w wysokości 300 m. Dokładność w odległości 200 m. Agregat prądotwórczy dostarcza zasilanie 3 x 220 /380 50 Hz. Pobór mocy przez stację 32 kW. Wóz z aparaturą: długość 9,90 m, szerokość 2,60 m, wysokość 3 76 m. Masa 24 500 kg. Przyczepa: długość 8,10 m, szerokość 2,70 m, wysokość 3,30 m. Masa 4 500 kg. Stacja zasilania SZ-1MR: długość 7,50 m, szerokość 2,50 m, wysokość 3,20 m, masa 17 000 kg. Agregat PAD-36; masa 2 700 kg.

 

P-35 Monika

P-35 Monika to jest radar wykorzystywany do kontroli rejonu lotniska wojskowego. Radar swoje korzenie ma w stacji RLS; P-20, P-25, P-30. Radar P-30 Anna była użytkowana w Polsce. Radar P-35 został opracowany w CCCP, a w 1963r. w Polsce podjęto jego produkcję licencyjną w firmie Radwar. Na potrzeby Wojska Polskiego zbudowano około 100 sztuk. W Wojsku Polskim był określany kryptonimem Monika.

Podstawowe dane P-35; radar wyposażono w dwie anteny, zestaw nadawczy, zestaw odbiorczy, stanowisko operatora-kontrolera (zwykle w specjalnym samochodzie ciężarowym), układ zasilania w energie elektryczną i przyłącza kablowe. Radar ma efektywny zasięg 100 km. Przy tej odległości wykrywa samoloty od pułapu 1 800 m. Zasięg ponad 320 km. Wykrywanie obiektów w zakresie odległości; 50, 100, 200, 400 km. Pułap efektywnej pracy do 10 000 m. pułap max 30 000 m. Antena standardowo obraca się z prędkością 15 obrotów/minutę, ale może także obracać się z prędkością 3 oraz 6 obrotów na minutę. Zakres częstotliwości pasmo S. Moc 800 kW. Zakres decymetrowy. Dwu-współrzędna. Nie posiadała układów przeciw-zakłóceniowych. Ma 6-kanałów. Ma system rozpoznawania swój-obcy, oparty na urządzeniu NRZ-11. Dokładność w odległości 500 m. Dokładność w azymucie 0,5 stopnia. Rozróżnia obiekty oddalone od siebie o minimum 500 m. może pracować w systemie; sektorowym, okrężnym lub pierścieniowym.

Stacje te montowano praktycznie na stałe na wzniesieniach na polu wzlotów lotniska. Czas rozwinięcia, zwinięcia; 4 godziny.

P-35 Monika Muzeum Wojska Polskiego Warszawa 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

 

Radiolokacyjna stacja P-37

Radiolokacyjna stacja P-37 to rozwiniecie radaru P-35. Miała 5-kanaów. Kanał szósty otrzymał układ przeciwzakłóceniowy, do eliminowania zakłóceń pasywnych i aktywnych. Były to układy; SZARW, FILTR-N, TES, Polaryzacja kołowa. Stacja posiada układ pelengacyjny, który umożliwia określenie źródeł zakłóceń radioelektronicznych. Radar posiada system walki z samonaprowadzającymi się na źródło promieniowania pociskami przeciw-radiolokacyjnymi (Blok BU-1). System ten steruje reżimem pracy własnej stacji oraz drugiej, sprzężonej, pracującej na wspólny ekran np. radiowysokościomierza; P-12, P-18, PRW-13, PRW-16. Radar P-37 ma załogę 6-osobową, która rozwija stację w ciągu 8-godzin.

 

RT Narew

RT Narew to pierwszy Polski radar z serii stacji radiolokacyjnej do wykrywania obiektów nisko lecących. Prace nad tego typu radarem rozpoczęto pod koniec 60-lat. Pierwszy model RT Narew wdrożono do produkcji w 1975r..

Podstawowe dane RT Narew; Przy zasięgu 43 km wykrywa obiekty lecące na pułapie od 40-50 m. Zależy od warunków pogodowych i ukształtowania terenu oraz krzywizny Ziemi. Antena została umieszczona na maszcie złożonym z trzech sekcji. Dzięki temu antena pracuje na wysokości 13 m lub 25 m.

Antena radaru RT Narew. Muzeum Wojska Polskiego Warszawa. 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman.

 

RT-17 Daniel

RT-17 Daniel to kolejny radar z rodziny radarów Narew. Stacja produkowana była w okresie 1978r.-1983r. przez Warszawskie Zakłady Radiowe RAWAR. Radar składała się z trzech jednostek: wozu nadawczo-odbiorczo-wskaźnikowego, specjalnej przyczepy z masztem składanym i dodatkowej przyczepy do przewozu anteny. Maszt anteny jest rozkładany teleskopowo do wysokości maksymalnej 25 m.

 

Wnętrze wozu wskaźnikowego na podwoziu samochodu Tatra-148 radaru RT-17 Daniel. Łomnica 2010r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

 

Stacje RLS produkcji CCCP

W okresie PRL stacje (RLS) produkcji CCCP były użytkowane w Wojsku Polskim w różnych typach i ilościach.

P-15 i P-19 Danuta

P-15/P-19 Danuta w Muzeum Wojska Polskiego Warszawa. 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

 

P-12 Maria, P-18 Laura

P-12 Maria, P-18 Laura.

Podstawowe dane P-18 Laura; Pasmo: VHF. Zasięg: 150 km (350 km po modernizacji). Antena: zespół 16-tu anten Yagi (dwa piętra po osiem anten). Układy przeciwzakłóceniowe: MTI (Moving Target Indicator).

P-18 produkowana w 70-latach w CCCP (Nitel JSC, Niżni Nowgorod) stacja radiolokacyjna wstępnego wykrywania, pracująca w zakresie długości fal metrowych. Wersja rozwojowa stacji P-12. Zalety: bardzo dobre parametry techniczne, niezawodność oraz łatwa eksploatacja. W imperium moskiewskim miała zastosowanie w systemach obrony powietrznej (AD - Air Defense) i kontroli ruchu lotniczego (ATC - Air Traffic Control). W Polsce miała również dwa zastosowania. Na posterunkach radiotechnicznych WOPK (Wojsk Obrony Przeciwlotniczej Kraju) współpracowała ze stacją radiolokacyjną P-14 Dorota, pokrywając stożek martwy tej stacji, a w Wojskach Rakietowych pełniła rolę stacji wstępnego wykrywania. Zainstalowana jest na dwóch samochodach ciężarowych Ural-4320. Zmodernizowano ją w 1999r.. Zwiększono odporność na zakłócenia aktywne, analogowe układy selekcji celów ruchomych zastąpiono cyfrowymi, wprowadzono zautomatyzowane systemy akwizycji danych i śledzenia tras, zainstalowano interrogator systemu IFF kompatybilny z międzynarodowymi systemami identyfikacji SSR (Secondary Surveillance Radar).

 

Radar P-12 Maria użytkowany w Wojsku Polskim. Muzeum Wojska Polskiego Warszawa 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Radar P-18 Laura użytkowany w Wojsku Polskim Muzeum Wojska Polskiego Warszawa 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

 

 

P-40 Agata

P-40 Agata to stacja produkowana w CCCP, opracowana w latach 60-tych.. Zabudowana na podwoziu gąsienicowym. W pełni hermetyczna i automatyczna. Przeznaczona do pracy w bezpośredniej bliskości nieprzyjaciela w trudnych warunkach terenowych. P-40 to radar wstępnego poszukiwania. Zasięg wykrywania 175 km. Przeznaczony do współpracy z wojskami OPL. Falowody tego radaru są wypełnione gazem.

P-40 Agata użytkowany w Wojsku Polskim. Muzeum Wojska Polskiego Warszawa 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman.

 

PRW-9, 10, 11, 13, 16, 17

PRW-9, 10, 11, 13, 16, 17 to rodzina opracowanych i produkowanych w CCCP radiowysokościomierzy. PRW-9 była montowana na podwoziu samochodu Kraz. Użytkowana w Wojsku Polskim w latach 1970r.-1990r..

Radary PRW-11 i PRW-13 weszły do służby w Wojsku Polskim w 1978r., i były eksploatowane do połowy 90-lat.

PRW-13 posiada nadajnik magnetronowy składający się z dwóch magnetronów pracujących w rezerwie. Istnieją wersje ze sterowaniem anteny elektrycznym lub hydraulicznym.

PRW-16 jako Zofia V była eksploatowana w Polsce. W odróżnieniu od poprzednich modeli, PRW-16 Zofia V nie mogła pracować do okrężnie. Moc 400 kW. Pasmo S. Zasięg 400 km. Zasięg pułapu 80 000 m. PRW-16 Zofia V jest bezpośrednim rozwinięciem stacji PRW-9 Zofia III.

PRW-17 Magdalena jest bezpośrednim rozwinięciem PRW-13. Budowana w CCCP. Eksploatowane w Polsce od 1985r. do 2005r. Stacja składa się z trzech przyczep: antenowej, wskaźnikowej i zasilania. Może pracować jako odległościomierz dookrężnie. Sterowanie wahań anteny hydrauliczne. Parametry: zasięg R - 600 km,   zasięg H - 80 000 m, moc stacji (Pi) – 2 000 kW,  zakres pracy częstotliwości - pasmo S.

 

Radar PRW-9 Zofia Muzeum Wojska Polskiego Warszawa 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Radar PRW-9 Zofia 1980r. Zdjęcie LAC

Dwa radiowysokościomierze PRW-16 Zofia V użytkowane w Wojsku Polskim. Muzeum Wojska Polskiego Warszawa 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Radiowysokościomierz PRW-13 Zofia IV. Muzeum Wojska Polskiego Warszawa 2012r. Zdjęcie Karol Placha Hetman

Radiowysokościomierz PRW-13 Zofia IV. 1980r. Zdjęcie LAC

 

Pozostały sprzęt wykorzystywany w wojskowej nawigacji lotniczej.

Tylko tytułem informacji wspomnę o radioliniach; RL-30-1 oraz RL-30-1M. a także o Ruchomych punkty dowodzenia i naprowadzania; RPDN-1 na samochodzie Star-660 oraz RPDN-2 na samochodzie Tatra-148.

 

Podsumowanie

Tak przedstawiał się sprzęt radiolokacyjny eksploatowany w Wojsku Polskim w okresie 1950-1990r.. Sprzęt produkcji Polskiej był na światowym poziomie. Parametrami, jakością i rozwiązaniami dorównywał konstrukcjom zachodnim, a ceną bił na głowę. Rok przemian społeczno-gospodarczych (1989r.) spowodował znaczne zmiany. Na szczęście, jeszcze wówczas Polski Przemysł Radiolokacyjny nie uległ likwidacji i powstały kolejne nowoczesne radiolokatory, o czym napiszę w kolejnych Rozdziałach.

 

Opracował Karol Placha Hetman