Mikojan i Guriewicz MiG-21 PF


Kraków 01.03.2009r.
188b Rozdział 1964.04.14.
OKB Mikojan i Guriewicz MiG-21 PF w Polsce
Polska

Naddźwiękowy samolot myśliwski, działający w "każdych warunkach pogodowych".
Historia. 


MiG-21 PF nr 761901 nb 1901 Czyżyny 2002r. zdj. Karol Placha Hetman.


MiG-21 PF nr 762004 nb 2004 Czyżyny 2002r. zdj. Karol Placha Hetman. 

W trakcie rozwoju myśliwca MiG-21 zwiększeniu uległy wymagania, co do systemu uzbrojenia. Docelowo myśliwiec frontowy miał posiadać zdolność zwalczania celów powietrznych dniem i nocą w „każdych warunkach pogodowych”. W ten sposób Mikojan po kilku latach na nowo uzyskał możliwość budowania myśliwców od razu wyposażonych w stacje radiolokacyjne ( celowniki radiolokacyjne ).

MiG-21 P
Nowe wymagania zrealizowano w prototypie E-7. Zmiany w konstrukcji i wyposażeniu w stosunku do E-6 były ogromne. Powiększono przednią część kadłuba, dla pomieszczenia nowego wyposażenia, a przede wszystkim stacji radiolokacyjnej CD-30. Jej antena znalazła się w powiększonym stożku wlotowym. Aby celownik radiolokacyjny wykorzystać lepiej, zmianie musiało ulec uzbrojenie. Pojawiły się k.p.r. klasy p-p RS-2 U. Myśliwiec uzyskał możliwość współpracy z naziemnym półautomatycznym systemem naprowadzania Wozduch-1 poprzez odbiornik radioliniowy Lazur. Dodatkowo w wyposażeniu pojawiło się; urządzenie zapytująco-odzewowe ( z angielska IFF. ), pilot automatyczny KAP-1 oraz większe koła dla korzystania z lotnisk gruntowych. Na nowym myśliwcu nie montowano działek oraz SPO-2, RW-UM, RUM. ASP-5 N ( kolimatorowy celownik z dalmierzem ) zastąpił prosty celownik kolimatorowi PKI.
Co do braku działek to górę wzięła koncepcja pojedynczego ataku rakietowego z możliwie największej odległości i unikanie walki manewrowej zgodnie z doktryną jej zanikania.
W dniu 9.04.1959r. prototyp E-7/1 oblatał pilot P. M. Ostapienko. W jednym z lotów z maksymalna prędkością prototyp ten pilotował I. N. Krawcow. Samolot stracił stateczność poprzeczna i pilot się katapultował. Maszynę utracono. Próby kontynuowano na E-7/2 i E-7/3. Oba oblatano w 1960r.
W dniu 8.05.1960r. próby zakładowe dobiegły końca i od czerwca 1960r. zakład w Gorki podjął produkcję seryjną maszyn pod oznaczeniem MiG-21 P typ 76 ( pieriechwatczik ) Na próbach państwowych zastrzeżenia budziła praca stacji radiolokacyjnej i zbyt mały zasięg. Nieliczne maszyny tego typu ostatecznie uzbrojono w k.p.r. K-13 i eksploatowano pod oznaczeniem MiG-21 P-13.

MiG-21 PF


Drugi prototyp myśliwca MiG-21 PF, dokładnie E-7/4. zdj. Archiwum.
Sukces przyniósł dopiero E-7/4, który w sierpniu i wrześniu 1962r. przeszedł pomyślnie próby zakładowe i został skierowany do produkcji pod oznaczeniem MiG-21 PF ( ponownie typ 76 ). Samolot otrzymał stację radiolokacyjną CD-30 T, która w produkcji została oznaczona RP-21 i pociski RS-2 US. Co ciekawe zachowano jednak możliwość przenoszenia k.p.r. K-13. Stacja radiolokacyjna wykrywa bombowiec z odległości 20 km, a automatyczne śledzenie rozpoczyna od 11 km. Uzbrojenie do atakowania celów naziemnych pozostało nie zmienione i jego udźwig nadal wynosi 500 kg.
Samolot otrzymał mocniejszy silnik R-11 F2-300 o ciągu 1 x 3 870 kG., z dopalaniem 1 x 6 000 kG. Instalacja paliwowa osiągnęła pojemność 2 780 litrów, poprzez dodanie nadkadłubowego, 7 zbiornika o pojemności 170 litrów. Dodatkowo myśliwiec otrzymał autopilota KAP-2 ( KAP-2 K ), powiększono przednie hamulce aerodynamiczne z 0,76 m2 do 0,884 m2, sondę przeniesiono nad wlot powietrza.
MiG-21 PF był produkowany w Gorki na potrzeby własne w latach 1962-1964, a na eksport w latach 1964-1966.


Prototyp samolotu MiG-21 PF. Zdj. Archiwum.

PL MiG-21 PF
W dniu 14.04.1964r. na uzbrojenie Lotnictwa Polskiego trafiły pierwsze egzemplarze MiG-21PF wyposażone w stacje radiolokacyjną RP-21, k.p.r. RS-2 US naprowadzane systemem radiolokacyjnym, powiększony zapas paliwa i kilka innych nowości. Samoloty te stanowiły zupełnie nową jakość, bo w przeciwieństwie do poprzedniej wersji mogły już faktycznie działać w dzień i w nocy, w „każdych warunkach atmosferycznych”. 
Pierwsze 4 MiG-21 PF przyjęto na stan 62 PLM w dniu 14.04.1964r., a kolejne 2 maszyny 26.10.1964r. Podobnie jak w przypadku pierwszej wersji MiG-21 F-13 tak i teraz Krzesiny stały się bazą przekazywania przez stronę sowiecką samolotów MiG-21 PF. Ponieważ działający w Krzesinach 62 PLM był jednostką bojową to uzyskał największe doświadczenie w eksploatacji myśliwców typu MiG-21 F-13 i MiG-21 PF. W związku z tym CSL ( Centrum Szkolenia Lotniczego ) w Modlinie zaczynało tracić swoją rangę. W Krzesinach szkolono pilotów z 3 PLM z Wrocławia, 13 PLM z Łęczycy, 26 PLM z Zegrza Pomorskiego, 40 PLM ze Świdwina, 41 PLM z Malborka.
Do końca 1964r. sprowadzono 21 ( 17 ) sztuk. Wszystkie myśliwce rozlokowano po kilka sztuk po jednostkach, tworząc na ich podstawie specjalne pary dyżurne. Były to następujące pułki; 1 PLM w Mińsku Mazowieckim, 3 PLM we Wrocławiu, 11 PLM w Debrznie następnie we Wrocławiu, 26 PLM w Zegrzu Pomorskim i 62 PLM w Krzesinach oraz w CSL w Modlinie.
26 PLM w Zegrzu Pomorskim swoją grupę pilotów przeznaczonych do przeszkalania na MiG-21 PF wytypował latam 1963r., a samoloty w Zegrzu Pomorskim pojawiły się w sierpniu 1964r.. Lecz od otrzymania samolotów, do osiągnięcia gotowości operacyjnej ( bojowej ) droga jest długa. Pierwsze strzelanie rakietowe przeprowadzono dopiero w 1968r.
W raz z początkiem 1965r. myśliwce typu MiG-21 PF zaczęły trafiać także do pułków Lotnictwa Operacyjnego. Na początek po dwie maszyny otrzymały 40 PLM i 41 PLM. W połowie 1965r. 40 PLM w Świdwinie otrzymał kolejną partię 15 MiG-21 PF nr; 761713, 761808, 761809, 761810, 761811, 761812, 761813, 761815, 761903, 761904, 761911, 761913, 762003, 762004, 762005. Tak duża ilość maszyn dostarczonych w pierwszej kolejności do tej jednostki była spowodowana jej udziałem w systemie dyżurowania WOPK na kierunku nadmorskim. Także w połowie 1965r. 41 PLM otrzymał kolejne MiG-21 PF. I tak w dniu 16.05.1965r. dopisano do stanu 1 MiG-21 PF nr 761814, a 10.07.1965r. dwa MiG-21 PF nr; 761901, 761902.
W dniu 10.07.1965r. w ramach kolejnej dostawy 62 PLM otrzymał ostatnie 5 maszyn MiG-21 PF. Przez okres od kwietnia 1964r. do października 1965r. piloci 1 eskadry latali na obu wersjach samolotu MiG-21 F-13/PF, kiedy to maszyny MiG-21 F-13 przekazali do 4 PLM w Goleniowie ( WL ). W 1966r. pułk w Krzesinach otrzymał także jeden szkolno-bojowy MiG-21 U.
Łącznie kupiliśmy 84 maszyny. Była to już pokaźna ilość maszyn. Dostawy ukończono w 1966r., a ściślej z początkiem 1966r. ukończono w Krzesinach przekazywanie maszyn Lotnictwu Polskiemu, przez stronę sowiecką.
60 maszyn trafiło do WOPK ( wojsk obrony powietrznej kraju ), a 24 maszyny do WL ( wojsk lotniczych – Lotnictwo Operacyjne ). Samoloty znalazły się na stanie kolejnych pułków; 4 PLM w Goleniowie, 10 PLM w Łasku ( od 1968r. ), 39 PLM w Mieżęcicach. Łącznie maszyny trafiły do jedenastu pułków bojowych oraz do szkół personelu technicznego w Zamościu i Oleśnicy. 
4 PLM w Goleniowie i 40 PLM w Świdnicy wchodziły w skład 5 Brandenburskiej Dywizji Lotnictwa Myśliwskiego, ( LO ), której nazwa została nadana Rozkazem MON nr 55/MON z dnia 7.10.1963r. Poprzednio nosiła nazwę 3 BDLM. W tym czasie dowódcą dywizji był pułkownik dyplomowany pilot Wiktor Iwoń ( 1957-1965r. ). Personel 4 PLM w Goleniowie i 40 PLM w Świdwinie rozpoczął zapoznawanie się z nowymi samolotami już w 1964r., ale własne maszyny otrzymali dopiero w 1965r. W dniu 1.04.1965r. oba pułku otrzymały po jednej eskadrze myśliwców MiG-21 PF. Do zasług tych jednostek należy pierwsze w kraju wykonywanie startów i lądowań samolotami MiG-21 na DOL ( drogowy odcinek lotniczy ). Pierwszym pilotem, który tego dokonał był kapitan Zbigniew Biedrzycki z 4 PLM.
W dniu 6.03.1971r. zgodnie z zarządzeniem Szefa Sztabu Generalnego nr 012/Org. 3 BDLM zostaje przemianowana na 3 Brandenburską Dywizję Lotnictwa Szturmowego. Zmieniają się zadania i dlatego 4 PLM w Goleniowie przechodzi pod inną dywizję, a 40 PLM wyzbywa się samolotów MiG-21.
10 PLM w Łasku swoje pierwsze samoloty MiG-21 otrzymał w 1968r., kiedy jego dowódcą był ppłk dypl. pil Józef Radonia. W pułku tym służył także późniejszy dowódca WLOP gen broni pil Jerzy Gotowała. Pierwsze na stan samoloty ( 6 sztuk ) MiG-21 PF pułk przejął w marcu 1968r. z 3 PLM. Kolejne 6 sztuk MiG-21 PF przejęto w kwietniu 1968r. z 1 PLM w Mińsku Mazowieckim. Wśród tych 12 maszyn były; 761506, 761608, 761610, 761614, 761708, 761712. W sierpniu 1970r. przyjęto na stan kolejne 10 MiG-21 PF. W 1971r. przyjęto na stan kolejne 7 MiG-21 PF pochodzących z 13 PLM i 39 PLM. W kolejnych latach przyjmowano pojedyncze egzemplarze. W okresie od marca 1980r. do października 1980r. przyjęto 8 MiG-21 PF z 39 PLM. Ostatniego MiG-21 PF przyjęto na stan pułku w dniu 9.03.1984r.
Z MiG-21 PF 10 PLM pożegnał się definitywnie w 1989r. kiedy to kilka maszyn bezpośrednio skasowano na lotnisku, a resztę przekazano do BSP w Mierzecicach.


Pilot w kabinie MiG-21 PF. Zdj. Archiwum.

W naszym lotnictwie służyły bardzo długo. Ostatnie 39 sztuk skreślono ze stanu w 1989r. w ramach redukcji zbrojeń. MiG-21 PF był typowym przedstawicielem epoki rakietowej w lotnictwie. Niejednokrotnie mówiono o zmierzchu samolotu jako środka walki, a jedynie jako o nosicielu pocisków rakietowych. W UK całkowicie zarzucono plany budowy jakiegokolwiek pilotowanego samolotu. W USA myśliwiec F-106 miał być niemal całkowicie automatyczny, a tylko start i lądowanie było prowadzone przez pilota. Dlatego nie dziwmy się, że MiG-21 PF został pozbawiony działka. 
Jak miał w teorii wyglądać atak przeprowadzany przez MiG-21 PF ? Po starcie pilot, ciągle pozostając w łączności ze SD ( Stanowisko Dowodzenia ) lub PN ( Punkt Naprowadzania ), jest kierowany na określony kurs i zajmuje odpowiedni pułap. Kierowanie odbywa się sposobem wzrokowo-fonicznym lub przyrządowo za pośrednictwem radiolinii telemetrycznej ARŁ-S „Lazur”. MiG-21 PF w przeciwieństwie do MiG-21 F-13 posiadał już to urządzenie. Kiedy znajdzie się w odpowiedniej odległości od nieprzyjaciela dopiero wówczas uruchamia SR, przechwytuje cel, wykonuje atak i powraca do bazy. Atak miał być jednokrotny. W warunkach bojowych odległość wynosiła kilka kilometrów. W lotach treningowych około 20 km. 
Wiemy, że ten schemat nie wytrzymał próby czasu, co potwierdziły następne konflikty zbrojne. Dlatego jeszcze w 80-tych latach, mimo utraty wielu swoich właściwości bojowych, MiG-21 PF mógł być skutecznym orężem. Przy dobrej organizacji walki, uwzględniając wszystkie ograniczenia samolotu, można było nim skutecznie powalczyć. Dobra takty, czyli stosowanie grup demonstracyjnych na wysokich pułapach z włączonymi SR, grupy pozoracji udające np. atak na cele naziemne, grupy uderzeniowe działające na małej wysokości skryte na tle ziemi gotowe do ataku, zmiany składu grup, wycofywanie maszyn z małym zapasem paliwa. Efektywność działań wzrosła by przy zastosowaniu systemu DRŁO, odpowiednik AWACS, którego Polska nie posiadała, ale posiadał nasz sojusznik ZSRS. 
W Polsce strzelania do celów powietrznych zwykle w postaci bomb świecących prowadzono na poligonie Ustka. Prawdziwe odpalanie ( strzelanie ) k.p.r. do celów latających manewrujących i nie manewrujących na samolotach MiG-21 PF w Polsce nie prowadzono. Ćwiczenia te wykonywano na terenie ZSRS na ich poligonie położonym za Morzem Kaspijskim. Ćwiczenia te przeprowadzono nie częściej niż raz w roku, z uwagi na koszty. Wytypowana grupa pilotów, nawigatorów naprowadzania, specjalistów łączności, grupa radiotechniczna ubezpieczania lotów i techników od uzbrojenia, po pomyślnym zaliczeniu ćwiczeń na poligonie Ustka, samolotami transportowymi udawała się do ZSRS. Zawsze była grupa oficerów z DWL i Dowództwa ćwiczącej dywizji. Korzystano tylko ze sprzętu sowieckiego. Po zapoznaniu się ze sprzętem przystępowano do ćwiczeń. Rozpoczynano od zwalczania celu nie manewrującego, potem cel manewrował, a na końcu wprowadzano elementy taktyczne, czyli zbliżenie do warunków wojennych. Celem powietrznym był zwykle Ła-17 w różnych odmianach, np. MM. 


MiG-21 PF nb 1506 na pasie startowym. Pod kadłubem zasobnik z działkiem GP-9. 1970r.


Myśliwce MiG-21 PF nb 2006, 610, 67 w locie ćwiczebnym bez uzbrojenia. Zdjęcie to jest dowodem, że w pierwszych latach eksploatacji niektóre maszyny nosiły numery dwu i trzy-cyfrowe. 1970r. zdj. Archiwum.


MiG-21 PF nb 1901 Czyżyny. 2007r. zdj. Karol Placha Hetman.


MiG-21 PF nb 2004 Czyżyny 2007r. zdj. Karol Placha Hetman.

Jednostronna redukcja zbrojeń.
Wraz z przemianami ustrojowymi w Polsce na przełomie 1989-1990r. władze postanowiły odciążyć budżet i ulżyć społeczeństwu między innymi poprzez ograniczenie wydatków na wojsko. Jednym z elementów takiej polityki był jednostronna redukcja zbrojeń. Polegała ona na wycofaniu z eksploatacji kilkudziesięciu samolotów bojowych MiG-21 PF. Aby pokazać, że było to realizowane w 10 PLM w Łasku kilka samolotów rozmontowano w towarzystwie kamer i aparatów fotograficznych. W dniu 15.01.1990r. zezłomowano na pewno samoloty nr 760610, 760702, 762006.


 



Katastrofy, wypadki i awarie na PL MiG-21.
1. W 1967r. nastąpiła czarna seria wypadków samolotów MiG-21. W sumie rozbiło się osiem samolotów. Szczególnie przykre były one dla 26 PLM z Zegrza Pomorskiego, gdzie śmierć poniosło dwóch młodych pilotów. Prawdopodobnie samoloty MiG-21 PF. 
2. W dniu 28.01.1967r. wypadkowi uległ MiG-21 PF z 41 PLM w Malborku. Pilot porucznik Sławomir Szczawiński przeżył. Lotnisko Malbork.
3. W dniu 17.04.1967r. wypadkowi uległ MiG-21 PF nb 2008 nr 762008 z 26 PLM w Zegrzu Pomorskim. Pilot podporucznik Czesław Rawski zginął. Okolice miejscowości Racibórz Polanowski. Samolot zderzył się z ziemią. Przyczyny nie ustalono.
4. W dniu 28.09.1967r. wypadkowi uległ MiG-21 PF z 26 PLM. Pilot porucznik Mieczysław Brańka zginął. Okolice miejscowości Mostowo. Wypadek zdarzył się w czasie lotów nocnych w zwykłych warunkach atmosferycznych, podczas podchodzenia do lądowania. Przyczyn katastrofy nie ustalono.
5. W dniu 22.01.1968r. wypadkowi uległ MiG-21 PF nr 762403 nb 2403 z 1 PLM. Pilot porucznik Walety Ziętek przeżył. Okolice miejscowości Zasiadły.
6. W dniu 12.08.1969r. wypadkowi uległ MiG-21 z 34 PLM w okolicach miejscowości Tuławki. Pilot kapitan Piotr Kromołowski przeżył ( zginął ).
7. W dniu 2.04.1970r. wypadkowi uległ MiG-21 PF nr 761712 nb 1712 z 10 PLM w okolicach miejscowi Szydłowiec. Pilot porucznik Wiesław Bolek przeżył ( zginął ).
8. W dniu 9.11.1970r. wypadkowi uległ MiG-21 PF z 1 PLM w okolicach miejscowości Pęcław. Pilot porucznik Wiktor Panczyj przeżył ( zginął ).
9. W dniu 6.05.1971r. wypadkowi uległ MiG-21 PF ( PFM ) z 34 PLM na lotnisku w Mierzecicach. Pilot major Alfred Grzechulski przeżył ( zginął ).
10. W dniu 11.05.1971r. na lotnisku 40 PLM w Świdnicy doszło do kolizji MiG-21 PF nb 0905 nr 760905 z samolotem MiG-21 U nb 1219.
11. W dniu 3.07.1973r. wypadkowi uległ MiG-21 z 26 PLM Zegrze Pomorskie. Pilot por Henryk Zieliński zginął. Wykonywał zadanie lotu na walkę powietrzną w dzień. Przyczyn katastrofy nie ustalono.
12. W dniu 14.08.1978r. wypadkowi uległ MiG-21 PF nb 0704 nr 760704 z 62 PLM. Pilot przeżył.
13. W dniu 22.03.1979r. wypadkowi uległ MiG-21 PF nb 1705 nr 761705 z 62 PLM. Pilot przeżył.
14. W dniu 22.03.1979r. wypadkowi uległ MiG-21 PF z 10 PLM nad poligonem Nowa Dęba. Pilot kapitan Walenty Giegiel ( przeżył-zginął ).
15. W dniu 2.08.1979r. wypadkowi uległ MiG-21 PF nb 2409 nr 762409 z 11 PLM. Pilot przeżył.
16. W dniu 9.07.1981r. wypadkowi uległ MiG-21 PF z 1 PLM koło miejscowości Drążewo. Pilot porucznik Krzysztof Czerwiński przeżył ( zginął ).
17. W dniu 18.02.1984r. wypadkowi uległ MiG-21 PF z 1 PLM koło miejscowości Kolonia Czarno. Pilot kapitan Jerzy Moryc przeżył ( zginął ).
18. W dniu 21.05.1985r. wypadkowi uległ MiG-21 PF z 1 PLM na lotnisku w Mińsku Mazowieckim. Pilot podporucznik Stanisław Lubojański przeżył ( zginął ).
19. W dniu 23.02.1986r. wypadkowi uległ MiG-21 PF nb 1711 nr 761711 z 62 PLM.

Opracował Karol Placha Hetman